Aprelin 30-da Sumqayıt Dövlət Universiteti və Sumqayıt Şəhər İcra Hakimiyyətinin birgə təşkilatçılığı ilə “Azərbaycanın qədim və müasir yaşayış məntəqələrinin şəhərsalma və memarlıq ənənələrinin tarixi, iqtisadi səmərəliliyi və elmi-texniki əsasları” mövzusunda Respublika Elmi Konfransı keçirilib.

Aydınlar.az-a verilən məlumata görə,konfrans “Şəhərsalma və Memarlıq İli” çərçivəsində təşkil olunaraq bu sahədə mövcud elmi yanaşmaların müzakirəsi, tarixi irsin araşdırılması və müasir inkişaf tendensiyalarının təhlilinə həsr edilib.

Tədbiri giriş sözü ilə açan Sumqayıt Dövlət Universitetinin rektoru vi.e., AMEA-nın müxbir üzvü Əminağa Sadıqov ölkədə 2026-cı ilin “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan olunmasının dövlət səviyyəsində bu sahəyə verilən yüksək əhəmiyyətin göstəricisi olduğunu vurğulayıb. O bildirib ki, bu istiqamətdə dövlət orqanları və ali təhsil müəssisələri tərəfindən müvafiq fəaliyyət planları hazırlanaraq icrasına başlanılıb və keçirilən konfrans da həmin tədbirlər planının mühüm tərkib hissəsidir.
Əminağa Sadıqov qeyd edib ki, konfransa 24 elm və ali təhsil müəssisəsindən 156 məruzə təqdim olunmuş, onlardan 120-si elmi komitə tərəfindən müsbət qiymətləndirilərək proqrama daxil edilib. Bu isə mövzuya olan yüksək marağın və elmi potensialın göstəricisidir.

Çıxışında Azərbaycanın şəhərsalma və memarlıq sahəsində zəngin tarixi ənənələrə malik olduğunu bildirən Əminağa Sadıqov vurğulayıb ki, müasir dövrdə bu ənənələr innovativ yanaşmalarla birləşdirilərək davam etdirilir. O, ölkəmizdə “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” konsepsiyalarının tətbiq edildiyini, bina informasiya modelləşdirilməsi (BIM), 3D layihələndirmə və süni intellekt əsaslı texnologiyaların şəhərsalma sahəsində geniş istifadə olunduğunu diqqətə çatdırıb.
Ə.Sadıqov, həmçinin qeyd edib ki, rəqəmsal transformasiya istiqamətində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən mühüm sənədlər qəbul olunub, bu sahədə vahid yanaşma formalaşdırılıb və müvafiq şura yaradılaraq Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyeva həmin şuraya sədr təyin edilib. Bu fakt ölkə rəhbərliyinin rəqəmsal inkişaf və müasir şəhərsalma məsələlərinə xüsusi diqqət yetirdiyini bir daha təsdiqləyir.
Əminağa Sadıqov çıxışında Sumqayıt şəhərinin son illərdə keçdiyi inkişaf yoluna da toxunaraq bildirib ki, şəhər artıq müasir urbanistik yanaşmaların tətbiq olunduğu nümunəvi məkanlardan birinə çevrilib və bu inkişaf ölkə rəhbərliyinin diqqət və qayğısının nəticəsidir.

Sumqayıt Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı Zakir Fərəcov çıxışında tədbirin əhəmiyyətini yüksək qiymətləndirərək belə elmi platformaların şəhərsalma sahəsində yeni ideyaların formalaşmasına töhfə verdiyini bildirib. O, ölkədə bütün sahələrdə olduğu kimi şəhərsalma və memarlıq istiqamətində də sürətli inkişafın müşahidə olunduğunu vurğulayıb, Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən genişmiqyaslı quruculuq işlərinin nəticələrinə diqqət çəkib.
İcra başçısı qeyd edib ki, işğaldan azad olunmuş ərazilərdə aparılan bərpa və yenidənqurma işləri müasir şəhərsalma prinsiplərinə əsaslanır və bu proseslərdə dövlət başçısı layihələrin icrasında bilavasitə iştirak edir. O, Sumqayıt şəhərinin də tarixi inkişaf yoluna nəzər salaraq bildirib ki, şəhər sənaye mərkəzindən müasir və ekoloji baxımdan yenilənmiş urbanistik məkana çevrilməkdədir.

Azərbaycan Respublikası Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinin sədr müavini Dövlətxan Dövlətxanov çıxışında urbanizasiya proseslərinin qlobal tendensiyalarına toxunaraq bildirib ki, dünyada əhalinin böyük hissəsi artıq şəhərlərdə yaşayır və bu proses getdikcə sürətlənir. O qeyd edib ki, Azərbaycanda urbanizasiya balanslı şəkildə inkişaf etsə də, Abşeron yarımadasında, xüsusilə Sumqayıt və ətraf ərazilərdə bu proses daha intensiv xarakter daşıyır. Bu isə şəhərsalma siyasətində elmi əsaslandırılmış yanaşmaların vacibliyini artırır.
AMEA-nın Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun direktoru, AMEA-nın müxbir üzvü Ərtegin Salamzadə çıxışında Azərbaycan memarlıq irsinin elmi tədqiqi, qorunması və müasir şəhərsalma proseslərinə inteqrasiyasının vacibliyindən bəhs edib. O, milli memarlıq ənənələrinin yeni urbanistik layihələrdə tətbiqinin həm estetik, həm də funksional baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb.

Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin tədris işləri üzrə prorektoru, professor Akif Qasımov isə çıxışında universitetlərarası əməkdaşlığın şəhərsalma sahəsində kadr hazırlığına və elmi tədqiqatların inkişafına müsbət təsir göstərdiyini qeyd edib.
Plenar iclasda Sumqayıt Dövlət Universitetinin Tarix və coğrafiya fakültəsinin dekanı, professor Adil Baxşəliyev “Azərbaycanda şəhərsalma və memarlıq tarixi: təkamül və müasir inkişaf istiqamətləri”, Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin baş müəllimi Yeganə Kərimli isə “Bakı şəhərinin urbanistik inkişafında Bayır şəhərinin rolu” mövzularında məruzələrlə çıxış ediblər.

Konfransın bədii hissəsində SDU-nun “Səma” rəqs qrupunun ifasında “Azərbaycan süitası” təqdim olunub, Mühəndislik fakültəsinin tələbəsi Kənan Əhmədzadə “Sevgili canan” mahnısını ifa edib. Daha sonra Mühəndislik fakültəsinin tələbəsi Tunar Musayev və Filologiya fakültəsinin tələbəsi Nərgiz Həsənovanın ifasında “Xoşbəxtlik” mahnısı səsləndirilib.Konfrans öz işini bölmə iclaslarında davam etdirib, təqdim olunan elmi məruzələr ətrafında geniş müzakirələr aparılıb.

Beşinci Antalya Diplomatiya Forumu (ADF2026) 17-19 Nisan 2026-cı il tarixlərində Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın himayəsi və Türkiyə Respublikası Xarici İşlər Nazirliyinin ev sahibliyi ilə Antalyada keçirildi. Antalya Diplomatiya Forumu hər il Antalya şəhərində keçirilir və beynəlxalq münasibətlər, diplomatiya və qlobal çağırışların müzakirə olunduğu yüksək səviyyəli bir platformadır. Forum dünyanın hər yerindən olan iştirakçılar üçün diplomatiyanı sülh və əməkdaşlıq üçün hərəkətverici qüvvəyə çevirəcək ortaq strategiyalar üzərində işləmək üçün gələcəyə yönəlmiş platformanı təmin edir. Antalya Diplomatiya Forumu qeyri-müəyyən nizamda istiqamət axtarışıdır. Geosiyasi gərginliklər, dəyişən güc balansları, ticarət maneələri və çoxtərəfliliyə artan təzyiq fonunda cari qlobal mənzərənin proqnozlaşdırılması getdikcə daha çətin xarakter alır. Beşinci Forumun mövzusu "Gələcəyi planlaşdırarkən qeyri-müəyyənliklərin öhdəsindən gəlmək" riskləri və imkanları müəyyənləşdirməyi, strategiyalar hazırlamağı və əldə olunan razılaşmaları əməli addımlara çevirməyi tələb edir. Sabahı dizayn edərkən qeyri-müəyyənliklə mübarizə aparmaq", daha yaxşı bir gələcək qurmaq üçün çətinlikləri qabaqcadan görməyin və effektiv şəkildə həll etməyin vacibliyini vurğulayır. Riskləri və imkanları müəyyən etməklə, strategiyalar hazırlamaqla və toplanmış bilikləri konkret hərəkətlərə çevirməklə inkişaflardan irəlidə olmağın vacibliyini vurğulayır.Həll olunmamış münaqişələrin davam etməsi, dərinləşən qütbləşmə və geniş yayılmış strateji rəqabət bir çox vacib məsələnin dünya miqyasında insanlara təsir etməyə davam etməsi deməkdir. Beynəlxalq əməkdaşlığın, dialoqun və həmrəyliyin gücləndirilməsi bu çətinliklərin öhdəsindən gəlmək və daha inklüziv, ədalətli və effektiv beynəlxalq sistemə doğru irəliləmək üçün vacibdir. ADF2026 qeyri-müəyyənlikləri ən yaxşı şəkildə idarə etmək, təcili məsələləri həll etmək və gələcək çətinliklərə hazırlaşmaq üçün liderləri, qərar qəbul edənləri, diplomatları, akademikləri, biznes mütəxəssislərini, media və vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələrini bir araya gətirəcək. Əsas çıxışlar, panel müzakirələri, interaktiv sessiyalar və ikitərəfli görüşlər vasitəsilə iştirakçılar qlobal trendləri və regional dinamikanı müzakirə edəcək, potensial həllər barədə fikir mübadiləsi aparacaq və ən yaxşı təcrübələri bölüşəcəklər. Forum bir daha dialoqun təşviqi, etimadın bərpası və daha güclü əməkdaşlığın təşviqi üçün mühüm platforma rolunu oynayacaq; gələcək nəsillər üçün daha dinc, sabit və möhkəm bir dünya qurmaq üçün yol xəritəsinin formalaşdırılmasına töhfə verəcək.

Müasir dövr insan cəmiyyətinin ən böyük və əhatəli proseslərindən biri qloballaşmadır. Gələcəyi müzakirə edən qlobal platformalar, bəşəriyyətin üzləşdiyi ortaq problemləri (ekologiya, iqtisadiyyat, texnologiya, təhlükəsizlik) təhlil edən və həlli yollarını axtaran əsas beynəlxalq forumlardır. Bu platformaların əsas diqqət mərkəzində olan məsələlər və əsas forumlar :

Nizami Gəncəvi Beynəlxalq Mərkəzinin təşkilatçılığı ilə keçirilən ənənəvi Forum , Bakı Beynəlxalq Humanitar Forumu — ( Bəşəriyyətdə maraq doğuran qlobal xarakterli məsələlərə dair geniş spektrli dialoqlar, fikir mübadilələri və müzakirələr aparan forum) Münhen Təhlükəsizlik Konfransı (Almaniya), Ambrosetti Forumu (İtaliya), Krans Montana Forumu (İsveçrə), Dünya İqtisadi Forumu (Davos/İsveçrə), Paris Sülh Forumu (Fransa), Doha Forumu (Qətər), *Halifax Beynəlxalq Təhlükəsizlik Forumu (Kanada), Varşava Təhlükəsizlik Forumu (Polşa), Bled Strateji Forumu (Sloveniya).

150-dən çox ölkədən 5000-dən çox iştirakçı

"Sabahı planlaşdırarkən qeyri-müəyyənliklərlə mübarizə aparmaq" mövzusu altında təşkil olunan ADF 2026-da 20-dən çox dövlət və hökumət başçısı, 40-dan çox xarici işlər naziri də daxil olmaqla 50-dən çox nazir, 75 beynəlxalq təşkilatın nümayəndəsi və tələbələr də daxil olmaqla 5000-dən çox qonaq iştirak edir.

Forum Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan və Xarici İşlər Naziri Hakan Fidanın açılış nitqləri ilə başladı.

Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan açılış mərasimindəki çıxışında Antalya Diplomatiya Forumunun geniş bir vizyona malik olduğunu bildirərək dedi: “Türkiyə olaraq, biz Antalya Diplomatiya Forumunu diplomatik əlaqə konsepsiyasının sərhədləri daxilində məhdudlaşdırmırıq. Biz bu təşkilatı dünyanın hara doğru getdiyi, bəşəriyyətin hansı dəyərlər ətrafında birləşə biləcəyi və hansı yeni qarşılıqlı fəaliyyət sahələri ola biləcəyi barədə fikirlər platforması kimi görürük. Antalya Diplomatiya Forumu qlobal ağıl, qlobal vicdan və xüsusilə gələcəyə ümid üçün ortaq bir platformaya çevrilib. İnanıram ki, “Sabahı Formalaşdırmaq, Qeyri-müəyyənlikləri İdarə Etmək” mövzusu altında üç gün ərzində keçiriləcək müzakirələr forumun bu unikal və xüsusi aspektini daha da vurğulayacaq. İnanıram ki, forum sizin dərin fikirlərinizlə Türkiyənin “sülhün açarı” missiyasına töhfə verəcək və hər birinizə əvvəlcədən təşəkkür edirəm”. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan çıxışında Türkiyə ilə Ermənistan arasında davam edən normallaşma prosesinin Azərbaycanla əlaqəli şəkildə aparıldığını vurğuladı. Türk Dövlətləri Təşkilatından danışan Türkiyə Prezidenti qurumun fəaliyyətinin daha da inkişaf etdiyini bildirərək dedi: “Bu ilin son aylarında ölkəmizdə təşkil edəcəyimiz XIII Türk Dünyası Zirvəsində yeni dövrdə sədrliyi Azərbaycandan təhvil alacağıq. İnşallah, bu müddətdə təşkilatımızın beynəlxalq fəaliyyətini və nüfuzunu daha da artıracağıq. Azərbaycanla əlaqələndirilmiş şəkildə qonşumuz Ermənistanla normallaşma prosesində addım-addım irəliləyirik. Bu minvalla Asiya ilə Avropa arasındakı ticarətdə ən etibarlı marşrut olan və Xəzərdən keçən Şərq-Qərb - Orta Dəhliz təşəbbüsünə də güclü dəstəyimiz davam edir”.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev və Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban xanım Əliyeva Beşinci Antalya Diplomatiya Forumu tədbirdə iştirak ediblər. Prezident cənab İlham Əliyevin forum çərçivəsində bir sıra ölkələrin dövlət başçıları ilə keçirdiyi görüşlər Azərbaycanın regional və qlobal proseslərdə fəal iştirak etdiyini bir daha təsdiqləyir: Azərbaycan 30 illik münaqişəni hərbi-siyasi yollarla həll etdi, ərazi bütövlüyünü və tarixi ədaləti bərpa etdi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin xarici siyasəti dünyada Azərbaycanın nüfuzunu artırmışdır. Prezidenti İlham Əliyev ümummilli lider Heydər Əliyevin müəllifi olduğu coxvektorlu, müstəqil və milli maraqlara əsaslanan xarici siyasət kursunu sürətlə dəyişən dünyanın geosiyasi reallıqlarına adekvat olaraq çevik, innovativ və hücum taktikasına əsaslanmaqla davam etdirir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev son 200 illik tariximizdə ilk dəfə torpaqlarımızı işgaldan azad edən Müzəffər Sərkərdə oldu. Prezident İlham Əliyevin bütövlükdə 23 il ərzində həyata keçirdiyi çox uğurlu daxili siyasət nəticə etibarilə Azərbaycanın beynəlxalq aləmdə mövqelərinin möhkəmlənməsi mənafeyinə xidmət göstərmişdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin həyata keçirdiyi siyasət “çoxvektorlu” yanaşma üzərində qurulmuşdur və əsas məqsədi milli maraqların qorunması, təhlükəsizlik, enerji resurslarının səmərəli istifadəsi, strateji tərəfdaşlıqların möhkəmləndirilməsi olmuşdur. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin xarici siyasəti bir tərəfdən ölkənin regional lider mövqeyini gücləndirmiş, digər tərəfdən isə Azərbaycanı beynəlxalq münasibətlərdə etibarlı tərəfdaş kimi tanıtmışdır. Ulu Öndər Heydər Əliyevin əsasını qoyduğu daxili və xarici siyasət kursunun Prezident İlham Əliyev tərəfindən çox böyük uğurla davam etdirilməsi sayəsində Azərbaycan bugünkü yüksəlişə və dinamik inkişafa nail olmuşdur. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev aprelin 17-də 5-ci Antalya Diplomatiya Forumu çərçivəsində Pakistan İslam Respublikasının Baş naziri Məhəmməd Şahbaz Şəriflə, Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətinin Prezidenti Tufan Erhürmanla və Moldova Respublikasının Prezidenti Maya Sandu ilə görüşüb. Görüş zamanı dövlətimizin başçısı ilə Maya Sandunun Azərbaycanda və Moldovada, həmçinin beynəlxalq tədbirlər çərçivəsində keçirdiyi görüşlər məmnunluqla xatırlandı. Azərbaycan-Moldova münasibətlərinin perspektivləri müzakirə olundu, əlaqələrimizin inkişaf etdiyi vurğulandı, müxtəlif səviyyələrdə qarşılıqlı səfərlərin əməkdaşlığımızın genişləndirilməsi baxımından roluna toxunuldu. Azərbaycanda və Moldova arasında enerji sahəsində əməkdaşlıq üçün geniş imkanların olduğu vurğulandı. Moldovanın xüsusilə enerjiyə ehtiyac duyduğu zamanda Azərbaycan tərəfindən nümayiş olunan dəstək bir daha yüksək qiymətləndirildi. Bu gün Azərbaycan lideri dünya miqyasında keçirilən ən mühüm siyasi və iqtisadi platformalara mütəmadi olaraq dəvət olunur. Bu isə Azərbaycanın prinsipial mövqeyinin, praqmatik siyasətinin və beynəlxalq nüfuzunun artmasının məntiqi nəticəsidir. Avropanın enerji təhlükəsizliyində Azərbaycanın oynadığı rol, alternativ enerji mənbələrinin təmin olunmasında etibarlı tərəfdaş kimi çıxış etməsi ölkəmizin beynəlxalq mövqelərini möhkəmləndirib. Bu gün Azərbaycan təkcə enerji ixrac edən ölkə deyil, həm də mühüm nəqliyyat-logistika qovşağı kimi çıxış edir.

Yaşasın Xilaskar Ali Baş Komandanımız! Yaşasın Müzəffər Ordumuz! Yaşasın Qalib Xalqımız! Qarabağ bizimdir. Qarabağ Azərbaycandır!

s.e.f.d., dos. Murtəza Həsənov
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının
Siyasi İdarəetmə fakültəsinin dekanı

Azərbaycanın qabaqcıl, netvorkinq, tədbir platforması və media resursu olan “İZ Community” növbəti genişmiqyaslı layihəsini təqdim edir.

2 may 2026-cı il tarixində, saat 11:00-dan 20:00-dək "Landmark Rotunda Hall"da gənclərin gələcək təhsil seçimlərinə dəstək məqsədilə genişmiqyaslı təhsil sərgisi baş tutacaq. Tədbir “İZ Community” – tərəfindən “Study in Kazakhstan” layihəsi çərçivəsində təşkil olunur.

Hər kəs üçün əlçatanlığı təmin etmək məqsədilə sərgiyə giriş tamamilə sərbəstdir və qeydiyyat tələb olunmur. Ziyarətçilər heç bir öncədən qeydiyyat olmadan tədbirə qatıla və universitet nümayəndələri ilə birbaşa ünsiyyət qura bilərlər.

Sərgidə nələr gözlənilir?

Tədbir beynəlxalq təhsil miqyasını bir məkanda birləşdirir.

Beynəlxalq Universitetlər: Qazaxıstandakı Britaniyanın nüfuzlu Cardiff University ilə yanaşı, Qazaxıstanın 20-dən çox aparıcı ali təhsil müəssisəsi (Əl-Fərabi adına Qazax Milli Universiteti, L.N.Qumilyov adına Avrasiya Milli Universiteti, Turan Universiteti və s.) təmsil olunacaq.

Yerli Liseylər: Ölkəmizin qabaqcıl liseyləri öz innovativ təhsil proqramlarını və üstünlüklərini nümayiş etdirəcəklər.

Brendlər və Tərəfdaşlar: Təhsil, karyera və fərdi inkişaf sahəsində fəaliyyət göstərən yerli brendlər öz xidmətləri ilə iştirakçıların ixtiyarında olacaqlar.

Tədbirin əhəmiyyəti:

“Beynəlxalq təhsil evinizə daha yaxın” şüarı ilə keçirilən bu sərgi, xaricdə təhsil imkanlarını Azərbaycan gəncləri üçün daha yaxın etməyi hədəfləyir. Şagirdlər, tələbələr və valideynlər təqaüd proqramları, qəbul şərtləri və karyera perspektivləri barədə ətraflı məlumatı birinci əldən əldə edə bilərlər.

Müasir dünyada sürətlə artan enerji ehtiyacları ölkələri müxtəlif mənbələr axtarmağa sövq edir. Lakin bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişaf etdirilməsi enerji təhlükəsizliyi problemini həll edə bilmir və bu da ölkələri təchizatçılarını şaxələndirməyə vadar edir. Enerji həyatımızın bütün sahələrində ehtiyac duyulan ən vacib amillərdən biridir. Bu amil həm enerji ilə zəngin, həm də enerjidən asılı olan ölkələrin enerji siyasətinin müəyyənləşdirilməsində özünü fərqli şəkildə göstərir. Enerji istehsalı vacib amildir və insanların gündəlik ehtiyaclarının ödənilməsində və rifah halının yaxşılaşdırılmasında ən görkəmli element kimi ön plana çıxır. Təhlükəsizlik beynəlxalq münasibətlər sahəsində ən fundamental anlayışlardan biridir. Soyuq müharibənin bitməsindən bəri dünya siyasətində əhəmiyyətli bir dəyişiklik və transformasiya prosesi baş verir. Təhlükəsizlik qavrayışlarındakı bu dəyişikliklər dövlətlərarası münasibətlərə də təsir göstərir. Enerji təhlükəsizliyi dövlətin milli təhlükəsizliyinin struktur elementlərindən biri kimi həlledici yer və rol oynayır. Bu gün enerji təhlükəsizliyini sadəcə neftin fasiləsiz axınının və şaxələndirilməsinin təmin edilməsi kimi müəyyən etmək kifayət deyil. Əsasən, enerji təhlükəsizliyi enerjinin çıxarıldığı bölgədən qəbul edən ölkəyə münasib qiymətə, fasiləsiz və kifayət qədər miqdarda çatdırılmasını təmin etmək deməkdir. Bu kontekstdə boru kəmərlərinin və dəniz neft və qaz platformalarının qorunmasından tutmuş neft və qaz tankerlərinin izlədiyi marşrutların təhlükəsizliyinə və saxlama obyektlərinin qorunmasına qədər geniş sahələri əhatə edən çoxölçülü və hərtərəfli tərif vurğulanır. Beləliklə, enerji təhlükəsizliyi məsələsi bütün ölçülərində 21-ci əsr üçün prioritetə çevrilmişdir. Dünya iqtisadi və siyasi tarixinin son 400 ilini formalaşdıran əsas konsepsiya, şübhəsiz ki, təhlükəsizlik konsepsiyasıdır. 1648-ci ildə Vestfal sülhündən bəri bu konsepsiya dünya siyasəti, iqtisadiyyatı, humanitar münasibətlər və dövlətlərarası münasibətlər üçün böyük əhəmiyyət və məzmun kəsb etmişdir. 1990-cı illərin əvvəllərindən etibarən Azərbaycan ətrafında baş verən hadisələr Azərbaycanın təhlükəsizlik baxımından daha incə tarazlıqlara əsaslanan strategiya həyata keçirməsini zəruri etmişdir. Yeni dünya düzənində Azərbaycan, xüsusən də üç səbəbə görə diqqəti cəlb etmişdir: Orta Asiya və Şimali Qafqaza açılan qapı kimi geostrateji mövqeyi, Orta Asiya dövlətləri üçün Avropaya tranzit nöqtəsi rolu və böyük neft və qaz ehtiyatlarına və nəticədə əhəmiyyətli iqtisadi potensiala malik olmasıdır. Azərbaycanın tarixi coğrafi mövqeyi və geosiyasi əhəmiyyəti də Cənubi Qafqaza artan qlobal marağın əsas səbəblərindəndir. Hazırda Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyindəki rolunu yerinə yetirməsi üçün zəruri şərtlər mövcuddur. Enerji təhlükəsizliyi üzərində işləyənlər arasında ümumi fikir budur ki, enerji təhlükəsizliyi anlayışını müəyyənləşdirmək çox çətindir. Əgər enerji təhlükəsizliyinə klassik bir tərif versəydik, bu, ölkələrin neft ehtiyaclarını ödəmək üçün resurslara çıxışı kontekstində təchizat təhlükəsizliyinin təmin edilməsi ilə məhdudlaşa bilərdi. Bu perspektiv enerji təhlükəsizliyinin elementlərini neft təchizatı, tələb mərkəzləri, geosiyasət və bazar strukturları kimi müəyyən edir. Enerji təhlükəsizliyinə daxil olan enerji resurslarının etibarlı, ucuz və fasiləsiz təchizatı və səmərəli istifadəsi bütün dövlətlərin milli təhlükəsizliyinə fundamental təsir göstərən amildir. Xəzər hövzəsi enerji ehtiyatlarına görə Yaxın Şərqdən sonra dünyada ikinci ən zəngin bölgə hesab olunur. Zəngin neft və təbii qaz ehtiyatlarına görə Xəzər hövzəsi 21-ci əsrin enerji istehsalının mərkəzi kimi qəbul edilir. Avropa İttifaqı da Rusiya ərazisindən istifadə etmədən Rusiyadan kənarda resurslara çıxışın vacibliyini qəbul edir. Postsovet məkanında yeni müstəqil dövlətlərin yaranması və onların regional və qlobal inkişaflarda mühüm aktyorlara çevrilməsi bu dəyişikliklərə nümunə kimi göstərilə bilər. 1991-ci ildə Sovet İttifaqının süqutu regionda yeni bir dövrün başlanğıcını qoydu. İki bloklu dünya nizamının dağılması iqtisadi və siyasi ölçülərə malik yeni bir dünya nizamının formalaşmasına səbəb oldu. Sovet İttifaqının dağılması və Soyuq Müharibənin sonu beynəlxalq münasibətlər sistemində kəmiyyət və keyfiyyət dəyişikliklərinə səbəb oldu. Dünyada enerjidən istifadə bəşəriyyət tarixi qədər qədimdir. Keçmişdən bu günə qədər bəşəriyyət istilik və qida kimi əsas ehtiyacları ödəmək üçün enerjidən istifadə etmişdir. Daha sonra enerji sənaye fəaliyyətlərində istifadə olunmağa başladı. Sənaye İnqilabı ilə baş verən istehsal prosesindəki transformasiya enerjini dövlətlər üçün ən strateji zərurətlərdən birinə çevirdi. Enerji həyatımızın bütün sahələrində ehtiyac duyulan ən vacib amillərdən biridir. Bu amil həm enerji ilə zəngin, həm də enerjidən asılı olan ölkələrin enerji siyasətinin müəyyən edilməsində fərqli şəkildə özünü göstərir. Enerji istehsalı zəruri amildir və insanların gündəlik ehtiyaclarını ödəməkdə və onların rifah halını yaxşılaşdırmaqda ən görkəmli elementdir. 1990-cı illərin əvvəllərində Soyuq Müharibənin bitməsindən bəri Azərbaycanı əhatə edən hadisələr ölkə üçün daha incə təhlükəsizlik strategiyası tələb etmişdir. Geosiyasi mövqeyi, insan və təbii sərvətləri, iqtisadi potensialı, Şərq və Qərb mədəniyyətlərinin, nəqliyyat və kommunikasiya xətlərinin kəsişməsindəki mövqeyinə görə Azərbaycan tarixən böyük dünya güclərinin diqqətini cəlb etmiş və onlar arasında rəqabət meydanına çevrilmişdir. Dünyanın iqtisadi və siyasi inkişafının son illərini qeyd edən əsas konsepsiya, şübhəsiz ki, enerjidir. Enerji həyatımızın bütün sahələrində ehtiyac duyulan ən vacib amillərdən biridir. Bu amil həm enerji ilə zəngin, həm də enerjidən asılı ölkələr tərəfindən enerji siyasətinin müəyyənləşdirilməsində fərqli şəkildə özünü göstərir. Enerji istehsalı zəruri amildir və insanların gündəlik ehtiyaclarını ödəməkdə və onların rifah halını yaxşılaşdırmaqda ən görkəmli elementdir. Enerji təhlükəsizliyi üzərində çalışanlar enerji təhlükəsizliyi anlayışının müəyyən edilməsinin çox çətin olduğu barədə ortaq fikirdədirlər. Enerji təhlükəsizliyinə klassik bir tərif versəydik, bu, ölkələrin neft ehtiyaclarını ödəmək üçün resurslara çıxışı kontekstində təchizat təhlükəsizliyinin təmin edilməsi ilə məhdudlaşa bilərdi. Bu perspektiv enerji təhlükəsizliyinin elementlərini neft təchizatı, tələbat mərkəzləri, geosiyasət və bazar strukturları kimi müəyyən edir. Enerji təhlükəsizliyi çətiri altına düşən enerji resurslarının etibarlı, əlverişli və fasiləsiz təchizatı və səmərəli istifadəsi bütün dövlətlərin milli təhlükəsizliyinə əsaslı təsir göstərən amildir.Azərbaycanın regional enerji təhlükəsizliyində təsirli bir ölkə kimi ortaya çıxması nisbətən yenidir. Həqiqətən də, Avropa İttifaqı ilə Azərbaycan arasında enerji siyasəti ilə bağlı ilk müqavilə 2011-ci ildə imzalanmışdır. Avropa İttifaqı (Aİ) qlobal enerji istehlakında əhəmiyyətli yer tutur. Dünyanın sənaye istehsalının dörddə birindən çoxunu təmin edən Aİ-nin enerjiyə böyük ehtiyacı var. Avrasiya bölgəsinin karbohidrogen ehtiyatlarının dünya bazarına çıxarılmasında Azərbaycan və Türkiyə arasında əməkdaşlığın digər mühüm nümunəsi Bakı-Tbilisi-Ərzurum (Cənubi Qafqaz Təbii Qaz Boru Kəməri) təbii qaz boru kəməridir. Bu boru kəmərinin əsas məqsədi Şahdəniz yatağından hasil edilən təbii qazı Türkiyəyə və dünya bazarına nəql etməkdir. Ümumi uzunluğu 970 km olan bu boru kəməri BTC boru kəmərinə paralel olaraq inşa edilmişdir. İllik 30 milyard m³ tutumu olan kəmərin tikintisinə 2004-cü ildə başlanılıb və 2006-cı ilin sonunda başa çatdırılıb. İlk “Şahdəniz” qazı bu boru kəmərinə 13 mart 2007-ci ildə çatdırılıb. Ərzuruma çatan qaz ölkənin daxili boru kəməri şəbəkəsi vasitəsilə Türkiyənin qərbinə, oradan isə Mərkəzi və Cənubi Avropa ölkələrinə nəql olunacaq. Gələcəkdə Qazaxıstan və Türkmənistan da BTE layihəsinə qoşularaq təbii qazlarını bu boru kəməri vasitəsilə Avropa bazarlarına çatdıracaqlar.

Müstəqil Azərbaycanı müasir, güclü, davamlı iqtisadi inkişafa malik dövlətə çevirmək üçün Ümummilli Lider Heydər Əliyev gələcək siyasi-iqtisadi islahatların köklü transformasiyasının əsası olacaq neft strategiyasını müəyyənləşdirdi. Bu strategiya xarici sərmayədarların Azərbaycanın neft yataqlarının işlənilməsinə cəlb edilməsini, xam neftin daşınması yollarının şaxələndirilməsini, neft gəlirlərinin səmərəli idarə olunmasını və Azərbaycanın yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoymasını təmin edib.

Ümummilli Lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə 1994-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycanın XX əsr tarixində siyasi, iqtisadi və strateji əhəmiyyətinə görə ən mühüm müqavilələrdən biri – Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda yerləşən “Azəri”, “Çıraq” neft yataqlarının və “Günəşli” neft yatağının bir hissəsinin müştərək işlənməsi və hasilatın pay bölgüsü haqqında Saziş - “Əsrin müqaviləsi” imzalanıb. Dəyəri 7,4 milyard dollar olan “Əsrin müqaviləsi”ndə dünyanın 7 ölkəsini (Azərbaycan, ABŞ, Böyük Britaniya, Rusiya, Türkiyə, Norveç və Səudiyyə Ərəbistanı) təmsil edən 11 beynəlxalq neft şirkəti (Amoco, bp, McDermott, UNOCAL, ARDNŞ, Lukoil, Statoil, Türkiyə Petrolları, Pennzoil, Ramco, Delta) iştirak edib. Onlar tezliklə işçi strukturlar – Rəhbər Komitə, Azərbaycan Beynəlxalq Əməliyyat Şirkəti (ABƏŞ) və Məsləhət Şurası yaradıblar. Saziş 1994-cü il dekabrın 12-də Azərbaycan parlamentində ratifikasiya olunub. Azərbaycanın enerji sektorunun inkişafında dönüş nöqtəsi hesab edilən inkişaf, 20 sentyabr 1994-cü ildə Gülüstan Sarayında keçirilən tarixi mərasimdə Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı "Azəri" və "Çıraq" yataqlarının və Günəşli yatağının dərin dəniz hissəsinin birgə işlənməsi və hasilatın pay bölgüsü haqqında Sazişin (qısaca "Əsrin Müqaviləsi") imzalanmasıdır. 12 dekabr 1994-cü ildə qüvvəyə minən bu sazişdən əvvəl tərəflər arasında üç illik danışıqlar aparılmışdır.7,4 milyard dollarlıq konsorsiuma yeddi ölkədən (Azərbaycan, ABŞ, Böyük Britaniya, Rusiya, Türkiyə, Norveç, Səudiyyə Ərəbistanı) 11 neft şirkəti (AMOCO, BP, McDermott, UNOCAL, SOCAR, Lukoil, Statoil, TPAO, Pennzoil, Ramco, Delta) daxil idi.Azərbaycanın enerji strategiyasının dinamikası və fundamental prinsipləri 20 sentyabr 1994-cü ildə imzalanmış "Əsrin Müqaviləsi"ndə (Əsrin Müqaviləsi) öz əksini tapmışdır. Bu müqavilə müstəqillikdən sonrakı Azərbaycanın tarixində mühüm yer tutur və yeni enerji strategiyasına doğru atılmış ilk addımdır. Sazişin ən vacib nəticəsi Azərbaycan neftinin dünya bazarında tanınması olmuşdur. Azərbaycanın enerji strategiyası enerji nəqli marşrutlarının şaxələndirilməsinə əsaslanır. Bu şaxələndirmə siyasətinin mümkünlüyü həm iqtisadi, həm də siyasi baxımdan üstünlüklər təqdim edir. Bu üstünlüklərə Azərbaycanın zəngin neft ehtiyatlarının xarici bazarlara sabit ixracının təmin edilməsi; neft və təbii qaz hasilatında enerji sənayesinin inkişafı; və genişmiqyaslı beynəlxalq iqtisadi əməkdaşlığın inkişafına töhfə vermək daxildir. Siyasi baxımdan üstünlüklərə tranzit ölkələrindən asılılığın azaldılması, tranzit ölkələrlə yeni qarşılıqlı faydalı münasibətlərin qurulması və onlarla əlavə siyasi və iqtisadi əlaqələrin yaradılması daxildir. Bundan əlavə, Azərbaycanın enerji ehtiyatlarının dünya bazarlarına çatdırılmasında xüsusi maraq göstərən beynəlxalq aktyorların diqqətini cəlb etməklə və regionda dünya gücləri arasında geosiyasi maraqlar balansı yaratmaqla ölkənin beynəlxalq əhəmiyyəti artır. Azərbaycanın enerji siyasətinin əsaslarını üç əsas başlıq altında ümumiləşdirmək olar: birincisi, enerji ehtiyatlarının istismarı; ikincisi, enerji bazarlarına çıxış; və üçüncüsü, marketinq. Bu çərçivədə, enerji ehtiyatlarını istismar edilə bilən hala gətirmək və onları idarə etmək üçün aparıcı qlobal neft şirkətləri ilə əhəmiyyətli razılaşmalar əldə edilmişdir və neftdən asılı dövlətlər bu razılaşmaların qarantı kimi çıxış edirlər. Enerji bazarlarına çıxış məsələsində Rusiya və Türkiyə əhəmiyyətli bir missiyanı öz üzərinə götürmüş və Yeni Dünya Nizamının yeni siyasəti çərçivəsində enerji ticarəti apara biləcəkləri bir mövqeyə çatmışlar. Rusiya və Türkiyə arasında beynəlxalq enerji bazarlarına çıxış məsələsində balans əldə edilmişdir; ilkin neft bazarlara Rusiya vasitəsilə, əsas mənbə isə Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri vasitəsilə çatdırılır. Bundan əlavə, təbii qaz dünya bazarlarına Bakı-Tbilisi-Ərzurum Təbii Qaz Boru Kəməri vasitəsilə çatdırılır. Sovet dövründən qalma boru kəmərlərindən istifadə edən Rusiya və Türkiyə beynəlxalq dəstək ilə Azərbaycanın neft və təbii qazının Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri və Bakı-Tbilisi-Ərzurum təbii qaz kəməri vasitəsilə beynəlxalq bazarlara çatdırılmasında fəal rol oynamışlar. Müstəqillik qazandıqdan sonra həyata keçirilən Azərbaycanın neft strategiyası regional əməkdaşlığa və inkişafa nail olmaqda, qonşu dövlətlərlə, xüsusən də Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlıq münasibətlərinin daha da dərinləşdirilməsində böyük əhəmiyyət kəsb edir. Xəzər hövzəsində xüsusi mövqeyi və təsiri ilə seçilən və bütün məsələlərdə müttəfiq hesab edilən Türkiyə əsas diqqətini Azərbaycanın neft ehtiyatlarının xarici bazara çıxarılmasına yönəldib. Bu məqsədlə Türkiyə hökuməti BTC boru kəmərini təklif edib və boru kəmərinin təhlükəsizliyi ilə bağlı bir sıra təkliflər verib. İki dövlət arasında bütün sahələrdə münasibətlərin dinamik inkişafının sübutu olan qlobal iqtisadi layihələr - BTC neft kəməri, BTE təbii qaz kəməri və BTQ dəmir yolu layihəsi regionda sülhə, təhlükəsizliyə və əməkdaşlığa töhfə verməklə yanaşı, iki ölkə xalqlarının yaxınlaşmasına da fayda verir. Bu gün regionda ən böyük və ən vacib layihələr kimi seçilən bu üç layihənin Bakıdan başlaması, Azərbaycanın yalnız neft və təbii qaz ehtiyatlarına malik olmadığını, həm də ən böyük iqtisadi potensiala, gücə və regionda bu layihələrin gedişatına "təsir göstərmək" qabiliyyətinə malik olduğunu sübut edir. Bu gün Azərbaycanın etibarlı strateji tərəfdaşı olan Türkiyə ilə münasibətlərin gücləndirilməsi və genişləndirilməsi ölkənin xarici siyasətinin çox vacib bir hissəsini təşkil edir. Türkiyənin Azərbaycanla enerji diplomatiyasının bir aspekti Azərbaycan və Xəzər hövzəsi neftini və təbii qazını dünya bazarlarına nəql edəcək boru kəmərlərinin tikintisi və marşrut planlaşdırması ilə bağlıdır. İki dövlət bu sahədə 1993-cü ildə birgə işləməyə başlayıb. Gərgin diplomatik səylər nəticəsində bu gün qlobal enerji təhlükəsizliyi üçün əvəzolunmaz hesab edilən BTC, BTE və TANAP kimi layihələrin reallaşması üçün ilkin şərtlər yaradılıb. Qərb dövlətləri, maliyyə qurumları və neft şirkətləri ilə aparılan bu intensiv enerji diplomatiyası Rusiya, İran və Ermənistan kimi oyunçuların təzyiqinin öhdəsindən gəlməkdə çox uğurlu olub. 9 mart 1993-cü ildə Azərbaycan dövləti ilə Türkiyə Respublikası arasında Azərbaycan neftini dünya bazarlarına nəql edəcək boru kəmərinin marşrutu ilə bağlı danışıqlar aparılıb. Bu danışıqlar zamanı neft kəmərinin Türkiyədən keçəcəyi barədə razılıq əldə edilib. Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə Xəzər enerjisi ilə Avropa və Aralıq dənizi ölkələrinin enerji ehtiyaclarını ödəyən üç dost ölkədir. Bu gün Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri və Bakı-Tbilisi-Ərzurum boru kəməri, TAP və TANAP layihələri Azərbaycan və Orta Asiyadan neft və qazı Avropaya və digər beynəlxalq bazarlara çatdırır. Bu cür layihələr Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyənin inkişafına və çiçəklənməsinə xidmət edir və regionun təhlükəsizliyini təmin edir. Trans-Anadolu Təbii Qaz Boru Kəməri Layihəsi (TANAP), Xəzər dənizindəki Azərbaycanın Şahdəniz 2 qaz yatağında və Xəzər dənizinin cənubundakı digər yataqlarda hasil edilən təbii qazı ilk növbədə Türkiyəyə və daha sonra Avropaya nəql etməyi hədəfləyir. Cənubi Qafqaz Boru Kəməri (SCP) və Trans-Adriatik Boru Kəməri (TAP) ilə yanaşı, Trans-Anadolu Təbii Qaz Boru Kəməri Layihəsi (TANAP), 40 milyard dollarlıq investisiya ilə, Bakıdan İtaliyaya qədər uzanan 3500 kilometrlik boru kəməri olan Cənub Qaz Dəhlizinin ən vacib hissəsidir. Quruda 2760 metr yüksəklikdən dənizdə 65 metr dərinliyə qədər uzanan 1850 km uzunluğundakı TANAP, Türkiyəni Qafqazdan Avropaya uzanan enerji dəhlizinə çevirəcək. Xəzər dənizindəki Şahdəniz-2 yatağından çıxarılan təbii qazı Türkiyə vasitəsilə Avropaya nəql edən TANAP, Türkiyə və Azərbaycanı sektorda əsas oyunçular kimi təqdim edəcək. TANAP, Cənubi Qafqaz Boru Kəməri (SCP) və Trans-Adriatik Boru Kəməri (TAP) ilə birlikdə Cənub Qaz Dəhlizini təşkil edir. TAP layihəsinin TANAP-a uğurla qoşulması ilə Xəzər dənizindən çıxarılan təbii qaz Yunanıstan, Albaniya və Adriatik dənizi vasitəsilə İtaliyaya nəql ediləcək. Ümumi uzunluğu 878 km (550 km Yunanıstan, 215 km Albaniya, 105 km Adriatik dənizi və 8 km İtaliya vasitəsilə) olan TAP, TANAP və Cənubi Qafqaz Təbii Qaz Boru Kəməri (SCP) ilə birlikdə Cənub Qaz Dəhlizini təşkil edir. Azərbaycan qazını Avropa bazarlarına nəql edən Cənub Qaz Dəhlizinin son seqmenti olan Trans-Adriatik Boru Kəməri (TAP) üzərindən kommersiya qaz axını başlayıb. "TANAP-dan sonra TAP-ın istifadəyə verilməsi ilə Avropanın enerji təchizatı təhlükəsizliyində mühüm bir halqa tamamlanıb. Cənub Qaz Dəhlizinin son hissəsi olan TAP, Azərbaycandan kommersiya məqsədli qaz nəqlinə başlayıb. Tarixdə ilk dəfə olaraq, Azərbaycan qazı birbaşa boru kəməri bağlantısı vasitəsilə Avropa bazarına çatıb." TAP, Trans-Anadolu Təbii Qaz Boru Kəməri (TANAP) və Cənubi Qafqaz Boru Kəməri ilə birlikdə, 40 milyard dollar dəyərində olan Cənub Qaz Dəhlizinin Avropa hissəsini təşkil edir. Azərbaycanın Şahdəniz 2 yatağından çıxarılan qazı Avropaya nəql etmək üçün inşa edilən TAP, Türkiyə-Yunanıstan sərhədində TANAP-a birləşir. TAP, 4,5 illik tikinti müddətindən sonra 13 oktyabrda tamamlandı. TAP-ın Yunanıstan (550 kilometr), Albaniya (215 kilometr) və Adriatik dənizindən (105 kilometr) keçməklə İtaliyaya (8 kilometr) ildə 10 milyard kubmetr qaz nəql etməsi planlaşdırılır. BP, SOCAR və Snam şirkətləri Trans-Adriatik Boru Kəmərinin (TAP) 20%-nə, Fluxys isə layihənin 19%-nə, Enagas (16%) və Axpo (5%) payına nəzarət edir. Təməli 4,5 il əvvəl Salonikidə qoyulan və Azərbaycan təbii qazını Avropaya çatdırmaq üçün qoyulan 878 kilometr uzunluğundakı təbii qaz boru kəməri kommersiya fəaliyyətinə başlayıb. Cənub Qaz Dəhlizinin Avropa hissəsini təşkil edən TAP sayəsində Azərbaycandan Avropa bazarlarına hər il 10 milyard kubmetr qaz axacaq. Cənub Qaz Dəhlizi Azərbaycandan Avropaya təbii qazın nəqlində aparıcı rol oynayacaq. Trans-Adriatik Boru Kəməri (TAP) strateji və rəqabətli bazar xüsusiyyətlərini özündə birləşdirərək Azərbaycandan Avropaya təbii qazın nəqli üçün ən müasir və etibarlı sistemlərdən biridir. Bu gün təhlükəsizlik anlayışı iqtisadi dəyərlər və enerji ehtiyatları ilə zəngin bölgələrin təhlükəsizliyini və davamlılığını təmin etməyi tələb edir. Buna görə də, Xəzər dənizinin enerji ehtiyatları və onların paylaşılması məsələsi enerji təhlükəsizliyi və enerji siyasəti baxımından qlobal və regional əhəmiyyət kəsb edə bilər. Geosiyasi cəhətdən əhəmiyyətli bir yerdə yerləşən Azərbaycanla Türkiyə Respublikası arasında çoxşaxəli əməkdaşlığın və strateji münasibətlərin daha da inkişaf etdirilməsi təkcə iki dövlət üçün deyil, həm də regional inkişaf və təhlükəsizlik üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Türkiyə ilə Azərbaycan arasında diplomatik münasibətlər Cənubi Qafqaz bölgəsində sülhə, təhlükəsizliyə və əməkdaşlığa əsaslanan sosial və iqtisadi inkişafa nail olmaq üçün çox vacibdir. Sabit və davamlı iqtisadi inkişaf üçün ölkələr öz enerji siyasətlərini inkişaf etdirməli və xarici enerji mənbələrindən asılılığını azaltmalıdırlar. Müstəqilliyin təməl prinsipi iqtisadi özünütəminatdır ki, bu da ölkənin ehtiyaclarını ödəmək üçün enerjiyə malik olmasından asılıdır. Xarici siyasət və təhlükəsizlik baxımından da faydalar var. Trans-Dəniz Nəqliyyat Boru Kəməri (TAP) həmçinin Avropaya fərqli bir mənbədən enerji almağa imkan verir. TAP uzunmüddətli vizyonun reallaşmasını nümayiş etdirən bir layihədir. Türkiyə TANAP və TAP layihələri ilə iqtisadi və siyasi uğurlar əldə edib. Təbii qaz ehtiyatlarına malik ölkələrlə dünyanın ən böyük bazarı arasında təbii dəhliz rolunu oynayan Türkiyə təbii qaz mərkəzinə çevrilməyi hədəfləyir. Əhəmiyyətli coğrafi üstünlükləri ilə yanaşı, Türkiyə enerji diplomatiyasında da aktiv rol oynayır. Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə Avropanın və Aralıq dənizi regionunun enerji ehtiyaclarını Xəzər enerjisi ilə ödəyən üç dost ölkədir. Bu gün Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri və Bakı-Tbilisi-Ərzurum boru kəməri, TAP və TANAP layihələri Azərbaycan və Orta Asiyadan neft və qazı Avropaya və digər beynəlxalq bazarlara çatdırır. Bu cür layihələr Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyənin inkişafına və çiçəklənməsinə xidmət edir və regionun təhlükəsizliyini təmin edir. Cənub Qaz Dəhlizi təşəbbüsü artıq regional layihə deyil, qlobal enerji təhlükəsizliyinin mühüm komponentlərindən biridir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında səsləndirdiyi əsas məqamlardan biri qaz ixracının coğrafiyasının sürətlə genişlənməsi olub. Artıq 16 ölkə Azərbaycan qazının istehlakçısına çevrilib. Boru kəmərləri vasitəsilə qaz tədarük edilən ölkələrin sayına görə dünya miqyasında ön sıralarda yer almaq həyata keçirilən enerji strategiyasının uğurlu nəticəsidir. Xüsusilə Avropa bazarında mövcudluğun genişləndirilməsi mühüm önəm kəsb edir. Azərbaycan uzun illərdir ki, enerji sektorunda mühüm layihələrin təşəbbüskarıdır. Cənub Qaz Dəhlizi layihəsi Avropa və region ölkələrinin enerji təhlükəsizliyində mühüm rol oynayır. Prezident İlham Əliyevin "Cənub Qaz Dəhlizi" Məşvərət Şurası çərçivəsində nazirlərin 12-ci və "Yaşıl Enerji" Məşvərət Şurası çərçivəsində nazirlərin 4-cü iclasındakı çıxışı Azərbaycanın enerji strategiyasının ardıcıl, uzaqgörən və praqmatik mahiyyətini bir daha nümayiş etdirdi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, son on iki ilin təcrübəsi göstərir ki, enerji təhlükəsizliyi məsələləri yalnız qarşılıqlı etimad, açıq dialoq və birgə planlaşdırma əsasında effektiv həll edilə bilər və məhz birlikdə toplaşmaqla mühüm məsələlərin müzakirə yolu ilə həllinin əhəmiyyəti bu gün daha aydın görünür. "Cənub qaz dəhlizi" təşəbbüsünün artıq on ildən çox davamlı fəaliyyət göstərməsi təkcə irimiqyaslı infrastruktur layihəsinin uğuru deyil, həm də çoxtərəfli əməkdaşlıq modelinin özünü doğrultmasının bariz nümunəsidir. Çətin geosiyasi proseslərə və regionda baş verən mürəkkəb hadisələrə baxmayaraq, Azərbaycan istehsalçı, tranzit və istehlakçı ölkələr arasında etibarlı körpü rolunu gücləndirərək enerji təhlükəsizliyini real nəticələrlə təmin edə bilib. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin hakimiyyətini əhatə edən tarixi dövr islahat, inkişaf və tərəqqi mərhələsidir və Azərbaycan enerji sisteminin müasir üslubda yenidən qurulması və ya “qızıl dövrü” kimi xarakterizə oluna bilər. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev Ulu Öndər Heydər Əliyevin yeni neft strategiyasını uğurla davam etdirərək Azərbaycanın karbohidrogenlərinin dünyaya ixracının BTC ilə başlanan böyük yolunu daha da şaxələndirmişdir. Neft ölkəsi Azərbaycan həm də qaz ixracatçısına çevrildi. Bu gün beynəlxalq aləmdə haqlı olaraq etiraf edilir ki, Avropanın enerji xəritəsini dəyişdirən "Cənub qaz dəhlizi" Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin meqalayihəsidir.

s.e.f.d., dos. Murtəza Həsənov
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının
Siyasi İdarəetmə fakültəsinin dekanı

2026-cı ildə beynəlxalq siyasət soyuq müharibədən sonrakı dövrə xas nisbi sabitliyin çoxdan geridə qaldığını təsdiqləyən bir mənzərə ortaya qoyur. Beynəlxalq münasibətlər tarixən müharibə, sülh, diplomatiya və dövlətlər arasında güc balansı kimi məsələlər vasitəsilə müəyyən edilmişdir. Beynəlxalq sistem bu gün uzun, çoxşaxəli və xroniki bir keçid prosesindən keçir. Beynəlxalq münasibətlər dövlətlər, beynəlxalq təşkilatlar, transmilli korporasiyalar və vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları kimi aktorlar arasında güc və maraq münasibətlərini; suverenlik və beynəlxalq hüquq; iqtisadi əlaqələr; beynəlxalq qurumlar və təşkilatlar; nəzəri yanaşmalar; və qloballaşma və ətraf mühit dinamikası kimi hadisələri araşdırır. Əlbəttə ki, beynəlxalq münasibətlər yalnız dövlətlərarası münasibətlərlə məhdudlaşmır; onlar həmçinin iqtisadiyyat, ətraf mühit, insan hüquqları, müharibə, sülh, təhlükəsizlik, ideologiya və mədəniyyət kimi məsələləri də əhatə edir.

Martın 12-də Bakıda, “Gülüstan” sarayında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin himayəsi altında və Nizami Gəncəvi Beynəlxalq Mərkəzinin təşkilatçılığı ilə “Keçid dövründə olan dünyada fikir ayrılıqlarının aradan qaldırılması” mövzusunda XIII Qlobal Bakı Forumu keçirilib . Küresel Bakü Forumu, "Yeni Dönem" mesajıyla başlamışdır. XIII Qlobal Bakı Forumu çərçivəsində ümumilikdə 12 panel müzakirə və bir neçə xüsusi sessiya keçirilib. Əvvəlki forumlarda olduğu kimi, bu tədbirdə də dünyanın müxtəlif ölkələrinin prezidentləri, Baş nazirləri, nazirləri, parlamentariləri, həmçinin sabiq dövlət və hökumət rəhbərləri, beynəlxalq təşkilatların nümayəndələri iştirak edəcəklər. Builki Forumun mövzusu son zamanlar xüsusilə aktual olan məsələləri əks etdirir: “Dünya düzəninin yenidən düşünülməsi: Çağırışların fürsətə çevrilməsi”. beynəlxalq gündəlikdə duran əsas məsələlərin müzakirəsi üçün mükəmməl platformaya çevrilən Forumun tarixinə qısa nəzər salır. XIII Qlobal Bakı Forumunda "Qlobal təhlükəsizlik və güc balansı: Beynəlxalq hüquqa hörmət, yeni məsələlər, yeni çətinliklər", "Böhranda çoxtərəflilik: Qlobal əməkdaşlığa yeni baxış", "Birləşmiş Millətlər Təşkilatı 80 illiyində", "Çin və Qlobal İdarəetmə Təşəbbüsü", "Danışıqlardan Kənar: COP-u Canlı Saxlamaq Uğrunda Mübarizə", "Orta Dəhliz və Avrasiya Bağlantı Qapısı", "Afrika: Bu gün və sabah", "2030 Gündəliyinin sürətləndirilməsi: inklüziv inkişaf və dayanıqlı bağlantı", "Mənzil sahəsində qlobal əməkdaşlıq: WUF13 üçün perspektivlər", "Rəqəmsal gələcək: Süni intellekt, idarəetmə və innovasiyanın etikası", "Beynəlxalq sistemin yenidən qurulmasına çağırış" və "Gənclər danışır, biz dinləyirik" adlı panel müzakirələr keçirilib.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev Forumun açılış mərasimində iştirak edib. Forumun birinci günündə çıxış edən Prezident İlham Əliyev Qlobal Bakı Forumun "geniş spektrli məsələləri əhatə edən və çox yüksək beynəlxalq nüfuza malik aparıcı beynəlxalq qurumlardan biri" olduğunu xüsusi vurğuladı. Dünya liderlərini Bakıda bir araya gətirən forumun açılışında çıxış edən Prezident cənab İlham Əliyev: Zənnimcə, dünyada hazırda baş verənlər – yeni gərginlik nöqtələrinin yaranması və uzunmüddətli mövcud münaqişələr beynəlxalq davranış strukturuna təhdid təşkil edir. Bu, həmçinin beynəlxalq hüquqa təhdiddir. Beynəlxalq hüquqa və normalara hörmət edilməyəndə və beynəlxalq təşkilatların qətnamələri nəzərə alınmayanda ölkələrin ərazi bütövlüyü pozulur. İşğala, etnik təmizləməyə və soyqırımına məruz qalmış, suverenliyini, ərazi bütövlüyünü və ləyaqətini güc tətbiqi ilə bərpa etmiş, daha sonra isə o zaman məğlub olmuş düşmənə sülh təklif etmiş ölkə olmağımız - hesab edirəm ki, bu, beynəlxalq ictimaiyyətlə paylaşa biləcəyimiz nadir bir təcrübədir. Mən dəfələrlə demişəm ki, biz Ermənistanla sülhü yalnız kağız üzərində əldə etməmişik, sülh sazişi yeddi ay əvvəl paraflandı və birgə bəyanat qəbul olundu. Lakin biz artıq real həyatda sülhü təmin etmişik. Sərhədimizdə sakit vəziyyət hökm sürür, atəş açılmır, artıq heç bir qurban və itki yoxdur. Biz Ermənistana müxtəlif istiqamətlərdən malların daşınmasına qoyulmuş bütün məhdudiyyətləri aradan qaldırdıq. Hətta Ermənistanla ticarəti bərpa etmişik. Onlar üçün həyati əhəmiyyət kəsb edən neft məhsullarının ixracına başladıq və bununla da göstərdik ki, biz uzunmüddətli deyil, əbədi sülhə sadiqik. Bu, bizim strategiyamız və siyasətimizdir və bir daha onu nümayiş etdirir ki, Azərbaycan sülhsevər ölkədir. İkinci Qarabağ müharibəsi və daha sonra antiterror əməliyyatı zamanı bizi ittiham edənlər ya uzaqgörən deyildilər, ya da qərəzli idilər. Çünki bizim gördüyümüz hər bir iş beynəlxalq hüquqa uyğun idi, biz gücdən istifadə edərək sülhə nail olduq və bu gün bunu nümayiş etdiririk. Prezident İlham Əliyevin himayəsi altında Nizami Gəncəvi Beynəlxalq Mərkəzi tərəfindən təşkil edilən bu ilki 13-cü Qlobal Bakı Forumunun mövzusu: "Keçid dövründəki dünyada münaqişələrin həlli".Azərbaycanın paytaxtı Bakıda dünya liderlərini və mühüm siyasətçiləri bir araya gətirən 13-cü Qlobal Bakı Forumu keçirilir. "Keçid Dünyasında Münaqişələrin Həlli" mövzusu ilə qapılarını açan forumda çıxış edən Prezident İlham Əliyev Qafqazda yeni dövrü "ədalət və sülhün qələbəsi" adlandırdı.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev , bu gün ölkəmizin Şərq-Qərb və Şimal-Cənub dəhlizləri üzrə əvəzolunmaz tərəfdaş olduğunu, həm Orta Dəhlizdə, həm də Şimal-Qərb dəhlizində fəal iştirak etdiyini və investisiya yatıran yeganə ölkə olduğunu bildirdi: "İndi isə biz mövcud dəhlizlərin yükaşırma qabiliyyətinin artırılmasına əlavə vəsait yatırırıq, çünki Azərbaycan ərazisindən istifadəyə tələbat artır. Biz bir çox ölkələr, həm Azərbaycanın şərqində, həm də qərbində yerləşən ölkələrin mühüm tranzit ehtiyaclarını təmin edirik. Hazırda isə Ermənistanla sülh edildikdən sonra Orta Dəhlizin yeni istiqaməti üzərində yaxından işləyirik". Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev 13-cü Qlobal Bakı Forumundakı tarixi açılış nitqində Ermənistanla münasibətlərdə ticarət prosesinin başladığını elan etdi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev , dünyaya neft qiymətlərinin qeyri-sabitliyindən regional təhlükəsizliyə qədər çoxsaylı vacib məsələlərlə bağlı müraciət etdi.Ermənistanla münasibətlərdə inqilabi addımlar atıldığını açıqlayan Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev , sərhədlərdə atəş səslərinin kəsildiyini vurğuladı. Əliyev Ermənistana bütün tranzit məhdudiyyətlərinin aradan qaldırıldığını və neft məhsullarının ixracının rəsmi olaraq başladığını elan etdi. Sülhün yalnız kağız üzərində deyil, həm də yerdə əks olunduğunu bildirən Azərbaycan lideri regional iqtisadiyyatı canlandıracaq yeni bir layihəyə işarə etdi. İrəvan İlk Dəfə "Tranzit Ölkəsi" Olacaq. Orta Dəhlizin əhəmiyyətini vurğulayan Əliyev, layihənin yeni genişləndirilməsinin Ermənistandan keçməsi ilə İrəvanın ilk dəfə "tranzit ölkəsi"nə çevriləcəyini bildirdi. Bu addım regionda nəqliyyat xətlərinin inteqrasiyasını və ticarət həcminin əhəmiyyətli dərəcədə artırılmasını hədəfləyir.

Enerji Bazarlarında Balansa Vurğu

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev , həmçinin qlobal enerji bazarlarındakı qeyri-müəyyənliklərə toxundu. O, neft və qaz qiymətlərindəki həddindən artıq dalğalanmaların həm istehsalçı, həm də istehlakçı ölkələr üçün risk yaratdığını və Azərbaycanın daha proqnozlaşdırıla bilən və balanslaşdırılmış qiymət siyasətini dəstəklədiyini bildirdi. Beynəlxalq birliyi münaqişələrə "seçici yanaşma" nümayiş etdirdiyinə görə tənqid edən Prezident, təhlükəsizlik və sabitliyin qurulmadığı bir mühitdə iqtisadi inkişafın mənasız olduğunu vurğulayaraq dünyaya aydın mesajlar göndərdi.

Neft Qiymətlərində "Sabitlik" Çağırışı

Qlobal enerji bazarlarındakı həddindən artıq dəyişkənliyə toxunan Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev , neft və təbii qaz qiymətlərinin görünməmiş artımının təkcə istehlakçılara deyil, həm də istehsalçı ölkələrə zərər verdiyini iddia etdi.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev ki, "Bu balanssız qiymətlərin yalnız ixracatçılara fayda verdiyini düşünmək səhvdir. Biz daha proqnozlaşdırıla bilən və balanslaşdırılmış qiymətlərin tərəfdarıyıq." Regional təhlükəsizliyin Azərbaycan üçün həmişə "birinci prioritet" olduğunu bildirən Prezident, təhlükəsizlik və sabitlik olmadan iqtisadi və ya sosial inkişaf səylərinin mənasız olacağını vurğuladı. O, suverenliyin bərpasından sonrakı 7 aylıq sülh prosesinin güclü siyasi iradənin nəticəsi olduğunu bildirdi.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin , uzaqgörən və davamlı siyasəti nəticəsində Azərbaycan bu gün sabitlik və təhlükəsizlik adasına çevrilib. Ölkəmiz siyasi-ictimai sabitliyi, dinamik iqtisadi inkişafı, uğurlu xarici siyasəti və sosial rifah səviyyəsi ilə beynəlxalq ictimaiyyətin diqqət mərkəzindədir. Azərbaycanın nüfuzu getdikcə artmaqla yanaşı, ölkə qlobal miqyasda sivilizasiyalararası dialoq və əməkdaşlığın mühüm platformasına çevrilib. Forumun Bakıda keçirilməsi də Azərbaycanın bu sahədə oynadığı strateji rolu və beynəlxalq arenadakı mövqeyini bir daha təsdiqləyir.

s.e.f.d., dos. Murtəza Həsənov

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının Siyasi İdarəetmə fakültəsinin dekanı

İnsanlık tarihine kara bir leke olarak kazınan Hocalı Soykırımı'nın üzerinden 34 yıl geçmesine rağmen, vahşice öldürülenlerin acısının hâlen yüreklerde taze olduğudur. Uluslararası toplumun soykırımı durdurmak için gerekli sorumluluğu üstlenmemesinin, telafisi mümkün olmayan ve utançla anılacak bir zafiyetdir. Soğuk Savaş’ın ardından dünyada yeni bir uluslararası düzen ortaya çıkmıştır. Uluslararası ilişkiler son yirmi yılda çok değişmiştir. Sovyetler Birliği’nin çöküşü ile ortaya çıkan “yeni dünya düzeni” küresel, sosyal, politik, ekonomik ve kültürel alanlarda iç içe geçmiş bir değişim ve dönüşüm süreci başlatmıştır. 1992 yılında 25 Şubat'ı 26 Şubat'a bağlayan gece, Karabağ'ın Hocalı kentinde yüzlerce kadın, yaşlı ve çocuk, Ermeni ablukasındaki şehri terk etmeye çalışırken vurularak ve donarak hayatını kaybetti. Dağılan Sovyetler Birliği'nin son askerleri çekilirken yaşanan katliam öncesinde Hocalı, üç taraftan Ermeni askerler tarafından kuşatılmıştı Azerbaycan’ın Karabağ bölgesinde yer alan Hocalı, Erivan yönetiminin Karabağ’a hâkim olma ve bunun akabinde “Büyük Ermenistan’ı” kurma gibi emperyalist bir politikayı hayata geçirme arzusu sonucu 25 Şubat 1992 gecesi Ermeni silahlı güçleri tarafından saldırıya uğramıştır. Günümüzde örtülü ve asimetrik bir savaş yöntemi olarak kullanılan terörizm, gelişen teknoloji ile birlikte yıkıcı etkisini gittikçe arttıran küresel bir tehdit haline gelmiştir. Terörist eylemler, uluslar arası hukukta tanımlanan suçlar olmakla birlikte, gerek işlenişinde duyulan saik, gerek işleniş tarzı itibariyle “terör suçu” olarak nitelendirilirler. Uluslar arası hukukta suç olarak tanımlanan bu fiillerin bir terör örgütünün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi ile, devletin ana yapısını, bu yapının dayandığı temel prensipleri değiştirmek veya yıkmak, toplumda korku ve panik yaratmak amacının güdülmüş olması durumunda, bu suç bir “terör suçu” niteliğini kazanmaktadır.

Hocalı Katliamı 20. yy’ın ve insanlık tarihinin en büyük vahşet ve katliamlarından biridir. Hocalı Katliamı, Karabağ Savaşı sırasında 25 Şubat 1992 tarihinde Azerbaycan’ın Dağlık Karabağ bölgesindeki Hocalı kentinde Azeri sivillerin, Ermeniler tarafından katliamı olayıdır. Hocalı’da yapılan katliam, Rus 366. Motorize Piyade Alayının desteğindeki Ermeni silahlı kuvvetleri tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu katliam, Ermenilerin Dağlık Karabağ’ın işgalinden bu yana cereyan eden en kapsamlı sivil kırım olarak tarihe geçmiştir. Hocali soykırımı sırasında bir gecede 613 kişi vahşice katledildi. Bunlardan 63'ü çocuk, 106'sı kadın ve 70'i yaşlıydı. 8 aile tamamen yok edildi, 25 çocuk her iki ebeveynini de kaybetti ve 130 çocuk ebeveynlerinden birini kaybetti. Ayrıca, 76'sı çocuk olmak üzere 487 kişi yaralandı.

Hocali soykırımı sırasında 210 kişinin kayıp olmuştur, bunlardan 168'inin sivil ve 42'sinin şehrin öz savunma grubunun üyesidir. Azerbaycan, Hankendi’ndeki 366. Motorize Piyade Alayı’nın saldırıya katıldığını açıkladı. Çünkü saldırıda gelişmiş konvansiyonel silahlar kullanılmıştı. Bunlar değil bölgedeki yerel gruplarda, yeni oluşmaya başlayan Azerbaycan ve Ermenistan ordularında bile yoktu. Rus tarafının tersini söylemesine karşın alaydan firar eden üç Rus askeri 3 Mart 1992’de düzenledikleri basın toplantısında, Hıristiyan Ermeniler yanında Müslüman Azerbaycanlılara karşı savaşmalarının istendiğini itiraf etti. Hocalı stratejik öneme sahip bir yerleşim merkeziydi. Hocalı Karabağ bölgesi’nin merkez şehri olan Hankendi’nden 10 km uzaklıktadır. Karabağ’daki mevcut tek hava alanının burada olması ve demiryolunun hattının buradan geçmesi nedenleriyle kent, stratejik önem taşıyordu. Hocalı Katliamı’na giden süreçte Ermenilerin Ruslar tarafından açıkça desteklendiğinin bulguları vardır. Karabağ bölgesinin en önemli tepelerinden birisinde olan Hocalı köyü stratejik olarak Ermenistan Silahlı Kuvvetleri için askerî bir hedef niteliğinde idi. Hocalı Dağlık Karabağ bölgesi’nin merkez şehri olan Hankendi’nden 10 km uzaklıktadır. Karabağ’daki mevcut tek hava alanının burada olması ve demiryolunun da buradan geçmesi nedenleriyle kent, stratejik öneme sahipti. Azerbaycan Parlamentosu 1994’te Hocalı’da yaşanan katliamı “soykırım” olarak kabul etti . İnsan Hakları İzleme Örgütü olayı Karabağ anlaşmazlığı içerisinde yapılan en büyük katliam olarak nitelemiştir. Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi üyeleri, Arnavutluk, Azerbaycan, Birleşik Krallık ve Türkiye, Bulgaristan, Lüksemburg, Makedonya, Norveç tarafından yayımlanan 324 nolu Avrupa Konseyi bildirgesinde; Ermeniler tüm Hocalıları katlettiler ve tüm şehri harap ettiler ifadesi geçmiştir Bu katliamı yaşayan ve sonra Beyrut’a yerleşen Ermeni gazeteci Daud Kheyriyan, For the Sake of Cross (Haçın Hatırı İçin) isimli kitabında şu satırları aktarmaktadır,

‘Gaflan denen ve ölülerin yakılmasıyla görevli Ermeni grup, Hocalı’nın 1 kilometre batısında bir yere 2 Mart günü 100 Azeri ölüsünü getirip yığdı. Son kamyonda 10 yaşında bir kız çocuğu gördüm. Başından ve elinden yaralıydı. Yüzü morarmıştı. Soğuğa, açlığa ve yaralarına rağmen hâlâ yaşıyordu. Çok az nefes alabiliyordu. Gözlerini ölüm korkusu sarmıştı. O sırada Tigranyan isimli bir asker onu tuttuğu gibi öteki cesetlerin üstüne fırlattı. Sonra tüm cesetleri yaktılar. Bana sanki yanmakta olan ölü bedenler arasından bir çığlık işittim gibi geldi. Yapabileceğim bir şey yoktu. Ben Şuşa’ya döndüm. Onlar Haç’ın hatırı için savaşa devam ettiler’.

Tüm semavi dinler, insan hayatını kutsal sayar, insan hayatına kastetmeyi en büyük günah kabul eder. Hangi din bebeğe kıymayı kabul eder. Ermeniler tarafında Hocalı’lı çocuklar yaşlılar, kadınlara katliam yapıldı. Dünya kamuoyu bu olaylara seyirci kaldı. Ermenistan Dağlık Karabağ’da insanlık suçu işledi. Soykırım suçu, gerçek anlamda bu olaylarda işlenmiştir.

Ermenistan’ın Karabağ’da yaptıkları, Uluslar arası hukuk ,BM İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi kurallarına göre suçtur. Pek çok savaş hikâyesi tarih kitaplarından okuduk ve işittik. Ama Hocalı’daki gibi bir vahşet tarihte görülmedi. 26 Şubat 1992 günü yaşanan bu katliamın emrini veren ve ‘Hocalı Katliamı’ baş sorumlusu olan yaptığı terör faaliyetlerinin oranı nispetinde terfi eden Taşnaksutyun örgütü liderlerinden Robert Koçaryan, önce başbakan daha sonrada Ermenistan Devlet Başkanı oldu. Halende Hocalı katliamının sorumlular Ermenistan’da üst düzey yönetimde bulunuyorlar. Ermenistan’ın Ermeni terör örgütlerinin müşterek amacı; her fırsattan yararlanarak Türkiye’yi ve Azerbaycan’ı istikrarsızlığa sürüklemek ve sözde işgal altındaki Ermeni topraklarını kurtararak “Bağımsız Büyük Ermenistan”ı kurmaktı .

Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi Birleşmiş Milletler Genel Kurulunun 9 Aralık 1948 tarihli Kararıyla kabul edilmiş ve imzaya ve onaya veya katılmaya sunulmuştur. Yürürlüğe giriş tarihi ise: 12 Ocak 1951 Sözleşmeci Taraflar, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun 11 Aralık 1946 tarihli ve 96 (I) sayılı kararında soykırımın, Birleşmiş Milletlerin ruhuna ve amaçlarına aykırı olan ve uygar dünya tarafından lanetlenen, uluslararası hukuka göre bir suç olarak beyan edilmesini dikkate alarak, Tarihin her döneminde soykırımın insanlık için büyük kayıplar meydana getirdiğini kabulederek, İnsanlığı bu tür bir iğrenç musibetten kurtarmak için uluslararası işbirliğinin gerekli olduğuna kanaat getirerek, Aşağıdaki hükümlerde anlaşmışlardır:

Madde 1 [Önleme ve cezalandırma görevi]

Sözleşmeci Devletler, ister barış zamanında isterse savaş zamanında işlensin, önlemeyi ve cezalandırmayı taahhüt ettikleri soykırımın uluslararası hukuka göre bir suç olduğunu teyit eder.

Madde 2 [Soykırım oluşturan eylemler]

Bu Sözleşme bakımından, ulusal, etnik, ırksal veya dinsel bir grubu, kısmen veya tamamen ortadan kaldırmak amacıyla işlenen aşağıdaki fiillerden her hangi biri, soykırım suçunu oluşturur.

1. Gruba mensup olanların öldürülmesi;
2. Grubun mensuplarına ciddi surette bedensel veya zihinsel zarar verilmesi;
3. Grubun bütünüyle veya kısmen, fiziksel varlığını ortadan kaldıracağı hesaplanarak, yaşam şartlarını kasten değiştirmek;
4. Grup içinde doğumları engellemek amacıyla tedbirler almak;
5. Gruba mensup çocukları zorla bir başka gruba nakletmek;

Hocalı katliamı Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesinin 2.maddesi ile uyum göstermektedir. Dolayısıyla bu katliamdan sorumlu olanlar bu sözleşmeye göre yargılanmalılar. 26 Şubat 1992 tarihinde, Ermenistan silahlı birlikleri tarafından Azerbaycan’ın Hocalı şehrinde masum sivillere yönelik gerçekleştirilen katliamı lanetliyoruz.

2. Karabağ Savaşı'nda sadece 44 gün içinde işgal altındaki topraklarını geri alan Azerbaycan, halkın kuşaklar boyunca süren beklentisine son vererek tarihi zafere imza attı. "Vatan Muharebesi" olarak adlandırılan operasyon 44 gün sürdü. 5 şehir, 4 kasaba ve 286 köy işgalden kurtarıldı. Savaşta Azerbaycan ordusu 2 bin 908 şehit verdi, 94 sivil Ermenistan'ın saldırıları sonucu hayatını kaybetti.

8 Kasım 2020'de Şuşa'nın kurtarılmasıyla Ermenistan hezimeti kabul etti ve 10 Kasım'da Azerbaycan, Ermenistan ve Rusya arasında üçlü bildiri imzalandı. Bildiri gereği Ermenistan ordusu Ağdam, Kelbecer ve Laçın'dan da çekildi.

10 Kasım "Zafer Günü" ilan edilse de bu tarihin Mustafa Kemal Atatürk'ün vefat gününe denk gelmesi nedeniyle, Şuşa'nın kurtarıldığı gün olan 8 Kasım resmi "Zafer Günü" olarak kabul edildi. Modern ve bağımsız Azerbaycan'ın kurucusu Haydar Aliyev'in mirasına sahip çıkan Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, ülkesini öz topraklarına ve Karabağ'a kavuşturarak 30 yıllık hasrete son verdi. "Türkiye ne kadar güçlü olursa biz de o kadar güçlü oluruz" sözünü her platformda vurgulayan Cumhurbaşkanı Aliyev, Türkiye ile Azerbaycan arasındaki kardeşliği iki ülke ilişkilerinin değişmez ve giderek güçlenen temel unsuru haline getirdi. Ulu Önder Haydar Aliyev'den miras kalan "Bir millet, iki devlet" anlayışını devlet politikası olarak benimsedi.

Bugün, 34 yıl öncesine göre ekonomisi, diplomasisi, imkan ve kabiliyetleriyle çok daha güçlü, daha itibarlı bir Azerbayca vardır. Ülke olarak burada yaşanan acıların tekrarına asla izin vermeyeceğiz. Azerbaycan'ın 23 yıllık değişiminin mimarı - Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İlham Aliyev Karabağ'da tarih yazdı, 30 yıllık işgale son verdi.

Bu zafer, sadece toprağın değil, onurun, birliğin ve kardeşliğin de zaferidir.
Qarabağ Azərbaycandır!

Hocalı’da katledilen 613 kardeşimizin, yaralananların, esir alınan ve kaybolan tüm Azerbaycanlıların acısı hâlâ yüreğimizdedir. Hocal Soykırımı'nda şehitlik mertebesine erişenlere bir kez daha Allah'tan rahmet, yakınlarına sabırlar dileyirem.

s.e.f.d., dos. Murtəza Həsənov,
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının
Siyasi İdarəetmə fakültəsinin dekanı

Yanvarın 18-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Şəhidlər xiyabanında 20 Yanvar şəhidlərinin əziz xatirəsini yad edib.

Dövlətimizin başçısı “Əbədi məşəl” abidəsinin önünə əklil qoydu.

Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himni səsləndirildi.

X X X

20 Yanvar hadisələri Azərbaycan xalqının tarixinə həm faciəli, kədərli, həm də qəhrəmanlıq, rəşadət səhifəsi kimi daxil olub, müstəqillik, azadlıq uğrunda mübarizənin və yenilməz iradənin rəmzinə çevrilib. 36 il əvvəl doğma Vətəninin, xalqının azadlığını, şərəf və ləyaqətini hər şeydən üstün tutan Azərbaycanın mərd övladları həmin qanlı gecədə canlarından keçərək şəhidlik zirvəsinə ucaldılar. Həmin gün Azərbaycan xalqı öz azadlığı və müstəqilliyi uğrunda ilk şəhidlərini verdi. Azadlığa gedən yolda həyatlarını qurban verən Vətən övladları misilsiz fədakarlıqları ilə xalqımızın qəhrəmanlıq salnaməsinə tarixi səhifə yazdılar. Sovet qoşunlarının Azərbaycanda törətdiyi qanlı qırğından uzun illər keçməsinə baxmayaraq, xalqımız o dəhşətli günlərin ağrı-acısını unutmur.

Qanlı 20 Yanvar faciəsinə siyasi-hüquqi qiymətin verilməsi ilə bağlı məsələ ilk dəfə məhz Ümummilli Lider Heydər Əliyevin sayəsində həllini tapdı. Faciənin səhəri günü - 1990-cı il yanvarın 21-də Ulu Öndər Azərbaycanın Moskvadakı daimi nümayəndəliyinə gələrək xalqla birgə olduğunu bildirdi, bu qırğını törədənləri pisləyən kəskin bəyanatla çıxış etdi. Dahi şəxsiyyət bu hadisəni hüquqa, demokratiyaya, humanizmə zidd olduğunu bəyan edərək, onun törədilməsini kobud siyasi səhv kimi qiymətləndirdi. Xalqımızın başına gətirilən müsibəti dünyaya çatdıran Ümummilli Lider 20 Yanvar faciəsinin Azərbaycanın ovaxtkı rəhbərlərinin xalqımıza qarşı xəyanəti nəticəsində baş verdiyini və bunun cinayət olduğunu dəfələrlə bəyan edib. Bununla da Ulu Öndər cəsarətini, mərdliyini, xalqının sədaqətli oğlu olduğunu bir daha nümayiş etdirib.

1990-cı ilin iyulunda Moskvadan Vətənə qayıdan Ümummilli Lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə həmin il noyabrın 21-də Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisində 20 Yanvar faciəsinə ilk dəfə siyasi-hüquqi qiymət verən qərar qəbul olundu. Bu qərar Ulu Öndər Heydər Əliyev qətiyyətinin təzahürü kimi tarixə düşdü.

Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra da 1993-cü ilə qədər iqtidarda olanların heç biri faciə ilə bağlı əsl həqiqəti aşkar etməyə özündə cəsarət tapmadı. Yalnız Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin ölkə rəhbərliyinə qayıdışından sonra 20 Yanvar hadisələrinin hüquqi müstəvidə əsl mahiyyəti açıqlandı. 1994-cü ildə 20 Yanvar hadisələrinə dövlət səviyyəsində tam siyasi-hüquqi qiymət verildi və cinayəti törədənlərin adları ictimaiyyətə çatdırıldı. 20 Yanvar Ümumxalq Hüzn Günü elan edildi.

Azərbaycan xalqı 20 Yanvar faciəsi qurbanlarının xatirəsini dərin ehtiramla yad edir. Vətənimizin azadlığı uğrunda mübarizədə canlarından keçən şəhidlərin xatirəsi daim əziz tutulduğu kimi, onların ailə üzvləri, doğmaları da hərtərəfli dövlət qayğısı ilə əhatə olunub. 20 Yanvar şəhidlərinin ailə üzvlərinin və əlillərinin sosial müdafiəsinin təmin olunması istiqamətində mütəmadi tədbirlər həyata keçirilir. Onların pensiya təminatı, mənzil şəraitinin yaxşılaşdırılması, yaşayış səviyyəsinin yüksəldilməsi ilə bağlı qanunvericilik bazası yaradılıb.

Ulu Öndərin, ölkəmizin müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizədə canlarından keçmiş bütün şəhidlərin ruhları bu gün şaddır. Çünki Müzəffər Ali Baş Komandanın rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusu xalqımızın 30 illik həsrətinə son qoydu, torpaqlarımızı erməni işğalından azad etdi və suverenliyimiz tam bərpa olundu. İndi bütün ərazilərimizdə Azərbaycanın üçrəngli Bayrağı qürurla dalğalanır. Hazırda Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda genişmiqyaslı bərpa-quruculuq işləri gedir, Böyük Qayıdış Proqramı uğurla icra olunur.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpası bütün şəhidlərimizin, o cümlədən 20 Yanvar faciəsi qurbanlarının qanının yerdə qalmadığını sübut edir.

Aydın Tağıyevin müəllifi olduğu “Vətən” layihəsi çərçivəsində altıncı kitab üçün yazıya alınıb. Layihənin məqsədi canları bahasına tarix yazan şəhidlərimizin həyat və döyüş yolunu işıqlandırmaq, onların xatirəsinə həsr olunan müsahibələrdən ibarət kitabların ərsəyə gəlməsidir. Şəhidlərimizin ruhu şad olsun, Allah qazilərimizə can sağlığı versin!

Qısa arayış:

Samir Əliyev 1999-cu il avqustun 9-da Bakı şəhərinin Suraxanı rayonunun Zığ qəsəbəsində anadan olub. 2016–2020-ci illərdə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbində (AAHM) ali hərbi təhsil alıb.

Samir Əliyev 2020-ci ildən Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin "N" saylı hərbi hissəsində xidmət edirdi.

Azərbaycan Ordusunun leytenantı olan Samir Əliyev 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Tərtər rayonunun Suqovuşan qəsəbəsinin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Samir Əliyev sentyabrın 29-da Suqovuşan döyüşləri zamanı şəhid olub. II Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi zamanı döyüş əməliyyatlarının rəhbəri olan, düşmənin canlı qüvvəsinin məhv edilməsində rəşadət göstərən, vəzifə borcunu ləqayətlə və vicdanla yerinə yetirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Samir Əliyev ölümündən sonra 3-cü dərəcəli "Rəşadət" ordeni ilə təltif edildi.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Samir Əliyev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.

Azərbaycanın Suqovuşan qəsəbəsinin işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Samir Əliyev ölümündən sonra "Suqovuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.

Şəhid Samir Əliyevin anası Sevda xanım və nənəsi Cəmilə xanımla müsahibə

Şəhid Samir Əliyev 1999-cu ildə Bakı şəhərinin Xətai rayonunda dünyaya göz açıb. Uşaqlıqdan seçilən zəkası, mədəni davranışı, mehribanlığı və qayğıkeşliyi ilə ailəsinin, müəllimlərinin və ətrafındakı hər kəsin sevimlisinə çevrilib. 55 nömrəli orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirən Samir təkcə dərslərində deyil, duruşu, əxlaqı və Vətənə bağlılığı ilə də nümunəvi bir şagird olub.

Anası Sevda xanım deyir ki, Samirin hərbiyə sevgisi təsadüfi deyildi – bu sevgi onun ruhuna uşaqlıqdan hopmuşdu:

Evdə onun uşaqlıq oyuncaqları bu gün də qorunur. Samir hara gedirdisə, mütləq əsgər, tank və ya hərbi təyyarə oyuncaqları alardı. Məktəbə başlamazdan əvvəl belə Azərbaycan himnini əzbər bilirdi. Məzun günündə isə sinif yoldaşları onun köynəyinin üzərinə “hərbçi Samir” yazaraq təbrik etmişdilər. Bu, onun kimliyinin, yolunun və seçimlərinin səssiz etirafı idi.

Samirin Vətənə, torpağa sevgisi ölçüyəgəlməz idi. Orta məktəbdə ona dərs demiş müəllimlər bu gün də onun mehribanlığından, səmimiyyətindən, savadından və yüksək vətənpərvərlik hissindən danışırlar. O, sakit təbiətli, tərbiyəli, imanlı bir övlad idi. Uşaqlıq illərindən namaz qılan Samir hərbi akademiyada oxuduğu müddətdə də ibadətini əsla gecikdirməzdi. Tez-tez deyərdi: “Ana, evdə Qurani-Kərim bağlı qalmasın. Onu oxumaq lazımdır, bu bir məsuliyyətdir.” Samir nə uşaqlıqda, nə də böyüyəndə bizi heç vaxt incitməyib. Ana-bala münasibətləri saf sevgi və dərin bağlılıq üzərində qurulub. “Mən harada olurdumsa olum, fikrimdə həmişə balam idi”.

Samir hərb yolunu şüurlu şəkildə seçmişdi və anasına açıq şəkildə bildirmişdi ki, bu yolda ona mane olmasınlar:

Bir söhbət zamanı isə demişdi: “Ana, inşallah hərbiyə gedəcəm, amma Qarabağ zonasına. İşğal altında olan torpaqlarımızı geri alacağıq.” Bu, bir övladın arzusu deyil, Vətən qarşısında verdiyi səssiz and idi. Hərbiyə başladıqdan sonra Samir tağım komandiri kimi xidmət edib. Hərbi məktəbdə oxuduğu zaman ona orada qalmaq təklif olunsa da, o bu təklifi qəbul etməyib. Onun cavabı qəti və dəyişməz olub: “Mən Qarabağa getmək istəyirəm”. Samir üçün yol da, məqsəd də, son ünvan da bəlli idi — Vətən.

Şəhidlikdən öncə deyilən son sözlər...

Samir müharibəyə gedəndən sonra da bizə daim yaxşı olduğunu deyirdi. Hər zəngində səsi arxayın, sözləri ümid dolu idi. Həmişə deyirdi: “Ana, özünüzdən muğayat olun. Ana, sənə qurban olum.” Mən də cavabında deyirdim: “Bala, niyə elə deyirsən? Bala anaya qurban olar? Mən sənə qurban olum, Samir…”

Sentyabrın 26-da zəng edib dedi: “Ana, mənə halallıq ver.” O an əllərim əsdi, dilim tutuldu, telefon əlimdən yerə düşdü. Ürəyimə sanki ağır bir daş endi. Sonra anamla — Samiri mənimlə birgə böyüdən, onun hər dərdinə, hər sevincinə şərik olan nənəsi ilə danışdı. Ona dedi: “Nənə, sən mənim əziyyətimi çox çəkmisən, haqqını halal et”. Daha sonra sentyabrın 28-də yenidən nənəsi ilə danışdı. Həmin gün yuxuda bacımı gördüm. Görürəm ki, həyətimizin bir başından o biri başına qədər Azərbaycan bayraqları ilə bəzədilib. Öz-özümə deyirəm: “Görəsən nə olub?” Elə bu vaxt bacım yuxuda mənə deyir ki, Samir dünyasını dəyişib… Həmin gecə evimizə zəng gəldi. Atam telefonu götürdü. Xəbəri eşidən kimi infarkt keçirdi. O gün dünyada yaşadığım ən ağır, ən qara gün idi. Samir Suqovuşan–Talış kəndi istiqamətində gedən döyüşlərdə şəhidlik zirvəsinə ucaldı. Çox istəyirəm balamın şəhid olduğu yerə gedim, torpağını görüm, nəfəsini hiss edim. Ən böyük arzularımdan biri də şəhid oğlumun adının oxuduğu 55 nömrəli məktəbə verilməsidir. Bəlkə o zaman ürəyim bir az təsəlli tapar…Mənim bundan başqa arzum yoxdur. Samir həmin məktəbi ən yüksək nəticə ilə bitirmişdi. O məktəbdə onun izi, nəfəsi, xatirəsi var…

Sevda xanım oğlunun arzularından danışarkən səsi titrəyir, gözləri uzaqlara dalırdı:

Samir ona tez-tez deyərdi: “Ana, narahat olma, hər şeyimiz olacaq. Heç nə üçün əziyyət çəkməyəcəksən” Sanki ömrünü anasının rahatlığına həsr etmişdi. Şəhid olmamışdan bir il əvvəl Sevda xanım böyük bir süfrə açmışdı. Samir də həmin gün ailəsinin yanında idi. Sakitcə yaxınlaşıb anasını qucaqladı və pıçıldadı: “Ana, inşallah gələn ili öz evimizdə keçirəcəyik”. Bəli, o ev indi var… Amma içində Samir yoxdur. Samirin arzuları sadə, amma dərin idi — öz evi, öz yuvası, bir maşını olsun istəyirdi. Lakin bu arzuların hamısından əvvəl qəlbində bir amal vardı: Qarabağın azadlığı. Həmişə deyirdi ki, “Qarabağ azad olunacaq və mən o döyüşdə iştirak edəcəyəm”. Elə bil dili ilə deyil, qəlbi ilə Allaha yalvarırdı ki, o günü görsün. O gün gəldi… Qarabağ azad oldu. Samir də sözünün üstündə durdu. Məhləmizdə onun şəhid olduğu xəbəri yayılanda, təkcə bir ana deyil, bütün bir məhəllə ağladı. Çünki Samir təkcə bir ailənin oğlu deyildi — o, hamının balası idi.

Samir şəhid olandan sonra yuxularıma da gəlib:

İlk dəfə yuxumda mənə dedi: “Ana, mən şəhidlik üçün dünyaya gəlmişdim.” Sanki bu taleyi əvvəlcədən bilirdi…Samir nişanlı idi. Arzumuz vardı ki, müharibə bitəndən sonra toyunu edək, sevincini görək. Amma o, son telefon zəngində nişanlısına demişdi: “Mən bayrağa bükülü gələcəyəm. Məni şan-şöhrətlə qarşılayarsınız”. Elə bil hər şeyi hiss edirdi, hər şeyi bilirdi. Həmişə fikirli, özünə qapanan, sakit bir oğul idi Samir. Bilirəm ki, şəhidlik ən uca məqamdır. Samir cənnət üçün doğulmuşdu. O, cəmi 21 yaşında ən ali zirvəyə – şəhidlik zirvəsinə ucaldı. İndi də bəzən çox narahat olanda yuxularıma gəlir. Hər gəlişində susur, yalnız baxır… O baxışlarda həm təsəlli var, həm də sonsuz bir məhəbbət. Şəhid olandan 40 gün sonra yenə yuxuma gəldi. Başımı sığalladı və dedi: “Ana, sən çox darıxırsan. Özünü darıxdırma…”. Mən necə darıxmayım? Bir ana balasına necə darıxmaz? Bir saniyə belə ağlımdan çıxmır. Samir mənim nəfəsimdə, dualarımda, yuxularımda yaşayır…

Sevda xanım oğlunun döyüş yoldaşlarının fikirlərini bizimlə bölüşüb:

Samirin döyüş yoldaşları onun haqqında daim ürək dolusu, böyük fəxrlə danışırlar. Deyirlər ki, döyüş zamanı Samir hamını ruhlandıraraq: “Hər şey yaxşı olacaq, biz irəli getməliyik” söyləyərdi. Onun heç nədən qorxusu yox idi.

Döyüş yoldaşlarından biri xatırlayır ki, Samir ayağından yaralı olmasına baxmayaraq, bir silahdaşını hospitala aparıb. Həkimlər ona qayıtmamağı tövsiyə etsələr də, Samir belə cavab verib: “Məni əsgərlərim gözləyir. Onların gözü yolda qalıb. Mən onları necə tək qoya bilərəm? Axı onlar məni gözləyir”. Döyüş yoldaşlarının sözlərinə görə, Samir çox güclü iradəyə, möhkəm xarakterə sahib idi. Elə təsir bağışlayırdı ki, sanki illərin hərbçisi idi. O, mənə tez-tez deyirdi: “Ana, şəhidlik dünyanın ən ali rütbəsidir.” Hətta qeyd dəftərində belə yazmışdı: “Məktəbdə beş qiyməti almışam, arzu edirəm ki, Allahın yanında da beş qiyməti alım”. Bu arzularla yaşayırdı. Hər insan bu fikri dilinə gətirə bilməz. Bilirəm ki, balam ən gözəl yerdədir. Allah seçilmiş bəndələrini öz dərgahına aparır. Samir namazlarını əsla gecikdirməzdi. Ətrafındakı insanlar arasında böyük hörmət qazanmışdı. Bir qarışqanı belə incitməzdi. Samirimi bütün qəlbimlə yaşadıram və hər zaman da yaşadacağam. Balamla həmişə fəxr etmişəm. Son nəfəsimdə də Samirin adını çəkərək canımı Allaha tapşıracağam. İnanıram ki, bir gün balamla cənnətdə qovuşacağam.

Sevda xanım deyir ki, Samirin şəhid olacağını əvvəlcədən hiss edib:

Müharibə başlayandan içimdə qəribə bir narahatlıq vardı. Bu hisslər tez-tez məni bürüyürdü. Sanki duyurdum ki, Samir bir daha bu həyatda olmayacaq. Amma çalışırdım bu fikirləri özümə yaxın buraxmayım. Bizə zəng edəndə deyirdi: “Ana, burada hər şey yaxşıdır. Siz özünüzdən muğayat olun”. Lakin həmin günlərdə gecələr gözümə yuxu getmirdi. Anamla ikimiz yerimizdə vurnuxur, sanki hər an qapı açılacaq və bizə acı bir xəbər veriləcəkmiş kimi yaşayırdıq. Ürəyimin get-gedə daha sürətlə döyünməsi, baş ağrılarım, gecə yuxusuzluqlarım… Sonradan anladım ki, bunların hamısı bir işarə imiş. O günlərin ağrısını sözlə ifadə etmək çox çətindir. Sentyabrın 29-u səhər saatlarında balamın şəhidlik xəbərini aldıq…”

Şəhidimizin nənəsi Cəmilə xanım nəvəsi Samir haqqında fikirlərini bizimlə bölüşüb:

İlahi, Samir nəvəmin məhəbbətini ürəyimə elə salmışdı ki, onu bir an belə yaddan çıxarmaq olmur. Samir müharibəyə getməzdən əvvəl üç günlük icazə ilə evə gəldi. O üç gün bizimlə oldu, amma sanki bizdən qaçırdı, gözlərimizə baxmırdı. Gedərkən bərk-bərk qucaqlaşdıq, addım atmışdı ki, yenidən dönüb qucaqlaşdıq. Dedi: “Nənə, anamı sənə əmanət verirəm. Nənə, mənə necə baxmısansa, anama da o cür bax”. Mən ona dedim: Samir, nənəqurban, bu nə sözüdür? Allah qoysa, yenə gələcəksən evimizə. Samir isə qətiyyətlə cavab verdi: “Bəli nənə, bəli” və alnımdan öpüb getdi. Sentyabrın 28-də zəng etdi. Səsini eşidən kimi dedim: Samir, sənə qurban olum. Həm də ağlayırdım. O isə sakit bir səslə söylədi: “Nənə, zəng etməyimə məni peşman etmə, axı sən Samirin nənəsisən. Nənə, ağlama. Hər şey qaydasındadır”. Mən telefeonda ağlaya-ağlaya dedim: Bala, nə vaxt gələcəksən? Samir cavab verdi: “Nənə, bu yol elə bir yoldur ki, bu yolda qazilik də, şəhidlik də var. Mən bu yolu seçmişəm, ona görə hər şeyə hazır olmalıyam. Samirə torpaq lazımdır, torpağa da Samir kimilər lazımdır”. Bu sözlər güclü iradə və hünər tələb edir. Samirdə olan hünəri, gücü, Vətən və torpaq sevgisini sözlə ifadə etmək mümkün deyil. Qızım Sevda dedi ki, ana, saat 3-4 arası yuxu görmüşəm: həyətimizdə çoxlu insanlar və əllərində bayraqlar dalğalanır, həyət başdan-başa bayraq ilə örtülmüşdü. Dedim ki, Sevda, sevinəcəksən. Az sonra Samir zəng elədi və dedi ki, yaxşıyam. Sentyabrın 28-i axşamı anası ilə danışdı. Qızım haldan-hala düşmüşdü. Tez telefonu aldım, baxdım Samir nə deyir. O mənə dedi: “Nənə, sən mənim əziyyətimi çox çəkmisən, zəhmətini mənə halal elə”. Mən isə dedim: Sənə qurban olum, Samir, niyə belə deyirsən? Sonra telefon kəsildi və cavab gəlmədi. Sentyabrın 29-u isə Samir özü və əsgəri yaralanmış halda hospitala aparsa da, özü geri dönmüşdü. Xilas etdiyi əsgər Nicat 8 Noyabr Zəfər günü bizə gəldi və dedi: “Nənə, mən Samirin xilas etdiyi həmin əsgərəm. Onun qəhrəmanlığından nə qədər danışsaq da az olar”.

Sentyabrın 29-u axşamdan başlayaraq biz həyəcan içində idik. Samirimə Suqovuşan ərazisindəki postu qorumaq tapşırığı verilmişdi. Döyüş yoldaşı deyir: “Samir həmin postu elə qorudu ki, elə bil illərin təcrübəli zabitidir. Düşmənin tank və qoşunlarını geri çəkilməyə məcbur etdi. Əgər Samir o postu qoruya bilməsəydi, Talış kəndi düşmən əlinə keçəcəkdi. Lakin Samir, dörd əsgər və öz canı bahasına oranı qorudu”. Samir öncədən əsgərləri ilə birgə qumbaraları hazırlamışdı. Həmin əsgərlər şəhid olduqdan sonra qumbaraları götürüb neytral zonaya keçib. Qumbaralarla tankı və 7-8 düşmən qüvvəsini geri çəkilməyə məcbur edib. Samirin hünəri, vətənpərvərliyi və qətiyyəti sözlə ifadə olunmaz. O, torpaq və Vətən üçün doğulmuş bir qəhrəmandır”.

Şəhidimizin nənəsi Cəmilə xanım nəvəsi ilə bağlı unudulmaz xatirəsini bizlə bölüşüb:

Samir 10-cu sinifdə oxuyurdu. Onu hər gün bağrıma basırdım. Biz eyni otaqda yatırdıq. Bir gecə gördüm ki, Samir narahatdır, gah bu yana, gah o yana çevrilir, yata bilmir. İşığı yandırıb soruşdum: “Nə olub, nənə qurban?” Dedim ki, dərdini mənə danışmasan, ürəyin rahat olmaz. Danış, bir çarə tapaq. O, uzandığı yerdən qalxıb dedi: “Nənə, sevdiyim qızdan küsmüşəm” Mən dedim: Nənə qurban, biz də babanla cavanlıqda o qədər küsüb-barışmışıq, onu niyə ürəyinə salırsan? Samir isə əminliklə dedi: “Nənə, indi biz barışacağıq.” Mən də cavab verdim: Əlbəttə, barışacaqsınız. Həyatında belə hallar tez-tez olacaq. Universitetə qəbul olarkən Samir anasına demişdi ki, “Nənəmə deyərsən, istədiyim qıza elçi getsin.” Biz də onun arzusunu yerinə yetirdik, istədiyi qızın qapısına getdik və üzük taxdıq. Lakin Samir şəhid olduqdan sonra bütün bu arzuları ürəyində qaldı.

Cəmilə xanım nəvəsinin şəhid olacağını öncədən hiss etdiyini deyib:

Samir müharibədə olarkən sanki evin divarları üstümə gəlirdi. Nə evə, nə də həyətə sığa bilmirdim. Ürəyimə Samirin şəhid olacağı ilə bağlı fikirlər gələndə dərhal qonşuya gedirdim ki, özümü toparlayım, fikrimi dağıdım. Söz sözü çəkir deyə bir məqamı da xatırlatmaq istəyirəm. Samirdən 3–4-cü siniflərdə oxuyarkən soruşmuşdular ki, kim olacaqsan? O da demişdi ki, bank işçisi. Biz də onu iqtisadiyyata hazırlaşsın deyə hazırlığa qoyduq. Lakin bir gün gəlib dedi: “Nənə, sənə bir söz deyəcəyəm, amma məni o arzumdan saxlama”. Soruşdum ki, nədir, nənəqurban? Dedi: “Nənə, sənədlərimi hazırlayıb hərbiyə vermək istəyirəm”.

Həmin vaxt ona dedim ki, onda Samir, sən ən ali rütbə olan general olacaqsan və general rütbəsi ilə mənim qəbrimi ziyarət edərsən. Bir az dayandı və dedi: “Nənə, kim dedi ki, ən ali rütbə generaldır? Rütbələrin ən alisi şəhidlikdir. Şəhid həm bu dünyanın, həm də o dünyanın generalıdır”.

Hətta müharibəyə gedəndə nişanlısına da demişdi: “Bayrağa bükülü qayıdacağam. Məni şan-şöhrətlə qarşılayın”. Sentyabrın 28-də mənimlə danışdı. 29-da isə qumbaralarla neytral zonaya keçərək düşməni tankı ilə birlikdə geri çəkilməyə məcbur ediblər. Samir dörd əsgəri ilə birlikdə Suqovuşan istiqamətində gedən şiddətli döyüşlərdə şəhid oldu. Oktyabrın 15-də Samirimin cənazəsini bizə gətirdilər. Biz ömürlük ona həsrət qaldıq. İndi onun xəyalları, xatirələri ilə yaşayırıq. Biz sanki canlı ruhlarıq — varıq, həm də yoxuq. Bunu heç vaxt unutmuram. Uşaq vaxtı anası onu geyindirib məktəbə yola salanda yanıma gələrdi ki, “nənə, məni qucaqla”. İndi həmin anlar yadıma düşür və ürəyim ağrıyır. Onun şəkillərini, paltarlarını indi qoxlayıb bağrıma basıram. Həmişə deyirdim ki, sənsiz mən nə edərəm? İki ay əvvəl Samir yuxuma gəlmişdi. Dedi ki, “nənə, bilirsən sənsiz nə qədər darıxıram”.

Elə biz də Samir kimi igid oğullarımızın əbədiyaşar ruhu ilə təsəlli tapırıq. Bilirik ki, ölkəmizin hər guşəsində Samir kimi qəhrəman, cəsur qardaşlarımızın ruhu dolaşır. Torpaqlarımızın hər qarışında onların izi, nəfəsi, varlığı duyulur. Müsahibəni bitirib şəhid qardaşımızın evinin qapısından çıxanda sanki zaman bir anlıq dayanmışdı. Ayaqlarım mərtəbədən addım-addım yerə toxunarkən, evin hər küncündəki xatirələr, səmimi sözlər və Samirin şəkillərdəki gülüş dolu siması mənimlə idi. Çölə çıxanda qışın soyuq küləyi üzümə dəydi, amma ürəyim hələ də evin içində, onun hər anı ilə dolu idi. Hər addımda Samirin nənəsinin kövrək, yumşaq səsi və anası Sevda xanımın dərindən hiss olunan kədəri mənimlə gedirdi. Bu an, həyatın və itkinin, sevginin və həsrətin iç-içə keçdiyi bir an idi — sanki zamanın, məkanın və xatirələrin özü nəfəs alırdı. Şəhidlərimizin ruhu hər zaman qəlbimizdə yaşayır. Onların qəhrəmanlığı və fədakarlığı gələcək nəsilərə işıq olur. Vətən üçün canını fəda edən igidlərimizi daim hörmət və sevgi ilə yad edirik. Unutmadıq və unutdurmarıq!

Fəridə Ağazadə

Jurnalist

ABŞ lideri Donald Tramp Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanı Qəzza Sülh Şurasında qurucu üzv qismində iştiraka dəvət edib.

Aydinlar.az "Report" istinadən xəbər verir ki, bu barədə Türkiyə Prezidenti Administrasiyasının Kommunikasiya İdarəsinin rəhbəri Burhanettin Duran "X"də yazıb.

O qeyd edib ki, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT) Təhlükəsizlik Şurasının 2803 saylı qətnaməsində ABŞ Prezidenti Donald Trampın Qəzza münaqişəsinə son qoymaq üçün bəyan etdiyi Kompleks Planın (Comprehensive Plan to End the Gaza Conflict) dəstəklənməsi qərara alınıb.

"Bu çərçivədə Qəzzada təhlükəsizliyin təmin olunması və yenidən qurulmasından məsul olacaq Sülh Şurası və onun orqanları təsis edilir. ABŞ Prezidenti Donald Tramp 2026-cı il yanvarın 16-da Sülh Şurasının qurucu sədri qismində bir məktub göndərərək Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanı Sülh Şurasında qurucu üzv kimi yer almağa dəvət edib", - B.Duran yazıb.