Aydın Tağıyevin müəllifi olduğu “Vətən” layihəsi çərçivəsində altıncı kitab üçün yazıya alınıb. Layihənin məqsədi canları bahasına tarix yazan şəhidlərimizin həyat və döyüş yolunu işıqlandırmaq, onların xatirəsinə həsr olunan müsahibələrdən ibarət kitabların ərsəyə gəlməsidir. Şəhidlərimizin ruhu şad olsun, Allah qazilərimizə can sağlığı versin!

Qısa arayış:

Samir Əliyev 1999-cu il avqustun 9-da Bakı şəhərinin Suraxanı rayonunun Zığ qəsəbəsində anadan olub. 2016–2020-ci illərdə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbində (AAHM) ali hərbi təhsil alıb.

Samir Əliyev 2020-ci ildən Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin "N" saylı hərbi hissəsində xidmət edirdi.

Azərbaycan Ordusunun leytenantı olan Samir Əliyev 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Tərtər rayonunun Suqovuşan qəsəbəsinin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Samir Əliyev sentyabrın 29-da Suqovuşan döyüşləri zamanı şəhid olub. II Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi zamanı döyüş əməliyyatlarının rəhbəri olan, düşmənin canlı qüvvəsinin məhv edilməsində rəşadət göstərən, vəzifə borcunu ləqayətlə və vicdanla yerinə yetirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Samir Əliyev ölümündən sonra 3-cü dərəcəli "Rəşadət" ordeni ilə təltif edildi.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Samir Əliyev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.

Azərbaycanın Suqovuşan qəsəbəsinin işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Samir Əliyev ölümündən sonra "Suqovuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.

Şəhid Samir Əliyevin anası Sevda xanım və nənəsi Cəmilə xanımla müsahibə

Şəhid Samir Əliyev 1999-cu ildə Bakı şəhərinin Xətai rayonunda dünyaya göz açıb. Uşaqlıqdan seçilən zəkası, mədəni davranışı, mehribanlığı və qayğıkeşliyi ilə ailəsinin, müəllimlərinin və ətrafındakı hər kəsin sevimlisinə çevrilib. 55 nömrəli orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirən Samir təkcə dərslərində deyil, duruşu, əxlaqı və Vətənə bağlılığı ilə də nümunəvi bir şagird olub.

Anası Sevda xanım deyir ki, Samirin hərbiyə sevgisi təsadüfi deyildi – bu sevgi onun ruhuna uşaqlıqdan hopmuşdu:

Evdə onun uşaqlıq oyuncaqları bu gün də qorunur. Samir hara gedirdisə, mütləq əsgər, tank və ya hərbi təyyarə oyuncaqları alardı. Məktəbə başlamazdan əvvəl belə Azərbaycan himnini əzbər bilirdi. Məzun günündə isə sinif yoldaşları onun köynəyinin üzərinə “hərbçi Samir” yazaraq təbrik etmişdilər. Bu, onun kimliyinin, yolunun və seçimlərinin səssiz etirafı idi.

Samirin Vətənə, torpağa sevgisi ölçüyəgəlməz idi. Orta məktəbdə ona dərs demiş müəllimlər bu gün də onun mehribanlığından, səmimiyyətindən, savadından və yüksək vətənpərvərlik hissindən danışırlar. O, sakit təbiətli, tərbiyəli, imanlı bir övlad idi. Uşaqlıq illərindən namaz qılan Samir hərbi akademiyada oxuduğu müddətdə də ibadətini əsla gecikdirməzdi. Tez-tez deyərdi: “Ana, evdə Qurani-Kərim bağlı qalmasın. Onu oxumaq lazımdır, bu bir məsuliyyətdir.” Samir nə uşaqlıqda, nə də böyüyəndə bizi heç vaxt incitməyib. Ana-bala münasibətləri saf sevgi və dərin bağlılıq üzərində qurulub. “Mən harada olurdumsa olum, fikrimdə həmişə balam idi”.

Samir hərb yolunu şüurlu şəkildə seçmişdi və anasına açıq şəkildə bildirmişdi ki, bu yolda ona mane olmasınlar:

Bir söhbət zamanı isə demişdi: “Ana, inşallah hərbiyə gedəcəm, amma Qarabağ zonasına. İşğal altında olan torpaqlarımızı geri alacağıq.” Bu, bir övladın arzusu deyil, Vətən qarşısında verdiyi səssiz and idi. Hərbiyə başladıqdan sonra Samir tağım komandiri kimi xidmət edib. Hərbi məktəbdə oxuduğu zaman ona orada qalmaq təklif olunsa da, o bu təklifi qəbul etməyib. Onun cavabı qəti və dəyişməz olub: “Mən Qarabağa getmək istəyirəm”. Samir üçün yol da, məqsəd də, son ünvan da bəlli idi — Vətən.

Şəhidlikdən öncə deyilən son sözlər...

Samir müharibəyə gedəndən sonra da bizə daim yaxşı olduğunu deyirdi. Hər zəngində səsi arxayın, sözləri ümid dolu idi. Həmişə deyirdi: “Ana, özünüzdən muğayat olun. Ana, sənə qurban olum.” Mən də cavabında deyirdim: “Bala, niyə elə deyirsən? Bala anaya qurban olar? Mən sənə qurban olum, Samir…”

Sentyabrın 26-da zəng edib dedi: “Ana, mənə halallıq ver.” O an əllərim əsdi, dilim tutuldu, telefon əlimdən yerə düşdü. Ürəyimə sanki ağır bir daş endi. Sonra anamla — Samiri mənimlə birgə böyüdən, onun hər dərdinə, hər sevincinə şərik olan nənəsi ilə danışdı. Ona dedi: “Nənə, sən mənim əziyyətimi çox çəkmisən, haqqını halal et”. Daha sonra sentyabrın 28-də yenidən nənəsi ilə danışdı. Həmin gün yuxuda bacımı gördüm. Görürəm ki, həyətimizin bir başından o biri başına qədər Azərbaycan bayraqları ilə bəzədilib. Öz-özümə deyirəm: “Görəsən nə olub?” Elə bu vaxt bacım yuxuda mənə deyir ki, Samir dünyasını dəyişib… Həmin gecə evimizə zəng gəldi. Atam telefonu götürdü. Xəbəri eşidən kimi infarkt keçirdi. O gün dünyada yaşadığım ən ağır, ən qara gün idi. Samir Suqovuşan–Talış kəndi istiqamətində gedən döyüşlərdə şəhidlik zirvəsinə ucaldı. Çox istəyirəm balamın şəhid olduğu yerə gedim, torpağını görüm, nəfəsini hiss edim. Ən böyük arzularımdan biri də şəhid oğlumun adının oxuduğu 55 nömrəli məktəbə verilməsidir. Bəlkə o zaman ürəyim bir az təsəlli tapar…Mənim bundan başqa arzum yoxdur. Samir həmin məktəbi ən yüksək nəticə ilə bitirmişdi. O məktəbdə onun izi, nəfəsi, xatirəsi var…

Sevda xanım oğlunun arzularından danışarkən səsi titrəyir, gözləri uzaqlara dalırdı:

Samir ona tez-tez deyərdi: “Ana, narahat olma, hər şeyimiz olacaq. Heç nə üçün əziyyət çəkməyəcəksən” Sanki ömrünü anasının rahatlığına həsr etmişdi. Şəhid olmamışdan bir il əvvəl Sevda xanım böyük bir süfrə açmışdı. Samir də həmin gün ailəsinin yanında idi. Sakitcə yaxınlaşıb anasını qucaqladı və pıçıldadı: “Ana, inşallah gələn ili öz evimizdə keçirəcəyik”. Bəli, o ev indi var… Amma içində Samir yoxdur. Samirin arzuları sadə, amma dərin idi — öz evi, öz yuvası, bir maşını olsun istəyirdi. Lakin bu arzuların hamısından əvvəl qəlbində bir amal vardı: Qarabağın azadlığı. Həmişə deyirdi ki, “Qarabağ azad olunacaq və mən o döyüşdə iştirak edəcəyəm”. Elə bil dili ilə deyil, qəlbi ilə Allaha yalvarırdı ki, o günü görsün. O gün gəldi… Qarabağ azad oldu. Samir də sözünün üstündə durdu. Məhləmizdə onun şəhid olduğu xəbəri yayılanda, təkcə bir ana deyil, bütün bir məhəllə ağladı. Çünki Samir təkcə bir ailənin oğlu deyildi — o, hamının balası idi.

Samir şəhid olandan sonra yuxularıma da gəlib:

İlk dəfə yuxumda mənə dedi: “Ana, mən şəhidlik üçün dünyaya gəlmişdim.” Sanki bu taleyi əvvəlcədən bilirdi…Samir nişanlı idi. Arzumuz vardı ki, müharibə bitəndən sonra toyunu edək, sevincini görək. Amma o, son telefon zəngində nişanlısına demişdi: “Mən bayrağa bükülü gələcəyəm. Məni şan-şöhrətlə qarşılayarsınız”. Elə bil hər şeyi hiss edirdi, hər şeyi bilirdi. Həmişə fikirli, özünə qapanan, sakit bir oğul idi Samir. Bilirəm ki, şəhidlik ən uca məqamdır. Samir cənnət üçün doğulmuşdu. O, cəmi 21 yaşında ən ali zirvəyə – şəhidlik zirvəsinə ucaldı. İndi də bəzən çox narahat olanda yuxularıma gəlir. Hər gəlişində susur, yalnız baxır… O baxışlarda həm təsəlli var, həm də sonsuz bir məhəbbət. Şəhid olandan 40 gün sonra yenə yuxuma gəldi. Başımı sığalladı və dedi: “Ana, sən çox darıxırsan. Özünü darıxdırma…”. Mən necə darıxmayım? Bir ana balasına necə darıxmaz? Bir saniyə belə ağlımdan çıxmır. Samir mənim nəfəsimdə, dualarımda, yuxularımda yaşayır…

Sevda xanım oğlunun döyüş yoldaşlarının fikirlərini bizimlə bölüşüb:

Samirin döyüş yoldaşları onun haqqında daim ürək dolusu, böyük fəxrlə danışırlar. Deyirlər ki, döyüş zamanı Samir hamını ruhlandıraraq: “Hər şey yaxşı olacaq, biz irəli getməliyik” söyləyərdi. Onun heç nədən qorxusu yox idi.

Döyüş yoldaşlarından biri xatırlayır ki, Samir ayağından yaralı olmasına baxmayaraq, bir silahdaşını hospitala aparıb. Həkimlər ona qayıtmamağı tövsiyə etsələr də, Samir belə cavab verib: “Məni əsgərlərim gözləyir. Onların gözü yolda qalıb. Mən onları necə tək qoya bilərəm? Axı onlar məni gözləyir”. Döyüş yoldaşlarının sözlərinə görə, Samir çox güclü iradəyə, möhkəm xarakterə sahib idi. Elə təsir bağışlayırdı ki, sanki illərin hərbçisi idi. O, mənə tez-tez deyirdi: “Ana, şəhidlik dünyanın ən ali rütbəsidir.” Hətta qeyd dəftərində belə yazmışdı: “Məktəbdə beş qiyməti almışam, arzu edirəm ki, Allahın yanında da beş qiyməti alım”. Bu arzularla yaşayırdı. Hər insan bu fikri dilinə gətirə bilməz. Bilirəm ki, balam ən gözəl yerdədir. Allah seçilmiş bəndələrini öz dərgahına aparır. Samir namazlarını əsla gecikdirməzdi. Ətrafındakı insanlar arasında böyük hörmət qazanmışdı. Bir qarışqanı belə incitməzdi. Samirimi bütün qəlbimlə yaşadıram və hər zaman da yaşadacağam. Balamla həmişə fəxr etmişəm. Son nəfəsimdə də Samirin adını çəkərək canımı Allaha tapşıracağam. İnanıram ki, bir gün balamla cənnətdə qovuşacağam.

Sevda xanım deyir ki, Samirin şəhid olacağını əvvəlcədən hiss edib:

Müharibə başlayandan içimdə qəribə bir narahatlıq vardı. Bu hisslər tez-tez məni bürüyürdü. Sanki duyurdum ki, Samir bir daha bu həyatda olmayacaq. Amma çalışırdım bu fikirləri özümə yaxın buraxmayım. Bizə zəng edəndə deyirdi: “Ana, burada hər şey yaxşıdır. Siz özünüzdən muğayat olun”. Lakin həmin günlərdə gecələr gözümə yuxu getmirdi. Anamla ikimiz yerimizdə vurnuxur, sanki hər an qapı açılacaq və bizə acı bir xəbər veriləcəkmiş kimi yaşayırdıq. Ürəyimin get-gedə daha sürətlə döyünməsi, baş ağrılarım, gecə yuxusuzluqlarım… Sonradan anladım ki, bunların hamısı bir işarə imiş. O günlərin ağrısını sözlə ifadə etmək çox çətindir. Sentyabrın 29-u səhər saatlarında balamın şəhidlik xəbərini aldıq…”

Şəhidimizin nənəsi Cəmilə xanım nəvəsi Samir haqqında fikirlərini bizimlə bölüşüb:

İlahi, Samir nəvəmin məhəbbətini ürəyimə elə salmışdı ki, onu bir an belə yaddan çıxarmaq olmur. Samir müharibəyə getməzdən əvvəl üç günlük icazə ilə evə gəldi. O üç gün bizimlə oldu, amma sanki bizdən qaçırdı, gözlərimizə baxmırdı. Gedərkən bərk-bərk qucaqlaşdıq, addım atmışdı ki, yenidən dönüb qucaqlaşdıq. Dedi: “Nənə, anamı sənə əmanət verirəm. Nənə, mənə necə baxmısansa, anama da o cür bax”. Mən ona dedim: Samir, nənəqurban, bu nə sözüdür? Allah qoysa, yenə gələcəksən evimizə. Samir isə qətiyyətlə cavab verdi: “Bəli nənə, bəli” və alnımdan öpüb getdi. Sentyabrın 28-də zəng etdi. Səsini eşidən kimi dedim: Samir, sənə qurban olum. Həm də ağlayırdım. O isə sakit bir səslə söylədi: “Nənə, zəng etməyimə məni peşman etmə, axı sən Samirin nənəsisən. Nənə, ağlama. Hər şey qaydasındadır”. Mən telefeonda ağlaya-ağlaya dedim: Bala, nə vaxt gələcəksən? Samir cavab verdi: “Nənə, bu yol elə bir yoldur ki, bu yolda qazilik də, şəhidlik də var. Mən bu yolu seçmişəm, ona görə hər şeyə hazır olmalıyam. Samirə torpaq lazımdır, torpağa da Samir kimilər lazımdır”. Bu sözlər güclü iradə və hünər tələb edir. Samirdə olan hünəri, gücü, Vətən və torpaq sevgisini sözlə ifadə etmək mümkün deyil. Qızım Sevda dedi ki, ana, saat 3-4 arası yuxu görmüşəm: həyətimizdə çoxlu insanlar və əllərində bayraqlar dalğalanır, həyət başdan-başa bayraq ilə örtülmüşdü. Dedim ki, Sevda, sevinəcəksən. Az sonra Samir zəng elədi və dedi ki, yaxşıyam. Sentyabrın 28-i axşamı anası ilə danışdı. Qızım haldan-hala düşmüşdü. Tez telefonu aldım, baxdım Samir nə deyir. O mənə dedi: “Nənə, sən mənim əziyyətimi çox çəkmisən, zəhmətini mənə halal elə”. Mən isə dedim: Sənə qurban olum, Samir, niyə belə deyirsən? Sonra telefon kəsildi və cavab gəlmədi. Sentyabrın 29-u isə Samir özü və əsgəri yaralanmış halda hospitala aparsa da, özü geri dönmüşdü. Xilas etdiyi əsgər Nicat 8 Noyabr Zəfər günü bizə gəldi və dedi: “Nənə, mən Samirin xilas etdiyi həmin əsgərəm. Onun qəhrəmanlığından nə qədər danışsaq da az olar”.

Sentyabrın 29-u axşamdan başlayaraq biz həyəcan içində idik. Samirimə Suqovuşan ərazisindəki postu qorumaq tapşırığı verilmişdi. Döyüş yoldaşı deyir: “Samir həmin postu elə qorudu ki, elə bil illərin təcrübəli zabitidir. Düşmənin tank və qoşunlarını geri çəkilməyə məcbur etdi. Əgər Samir o postu qoruya bilməsəydi, Talış kəndi düşmən əlinə keçəcəkdi. Lakin Samir, dörd əsgər və öz canı bahasına oranı qorudu”. Samir öncədən əsgərləri ilə birgə qumbaraları hazırlamışdı. Həmin əsgərlər şəhid olduqdan sonra qumbaraları götürüb neytral zonaya keçib. Qumbaralarla tankı və 7-8 düşmən qüvvəsini geri çəkilməyə məcbur edib. Samirin hünəri, vətənpərvərliyi və qətiyyəti sözlə ifadə olunmaz. O, torpaq və Vətən üçün doğulmuş bir qəhrəmandır”.

Şəhidimizin nənəsi Cəmilə xanım nəvəsi ilə bağlı unudulmaz xatirəsini bizlə bölüşüb:

Samir 10-cu sinifdə oxuyurdu. Onu hər gün bağrıma basırdım. Biz eyni otaqda yatırdıq. Bir gecə gördüm ki, Samir narahatdır, gah bu yana, gah o yana çevrilir, yata bilmir. İşığı yandırıb soruşdum: “Nə olub, nənə qurban?” Dedim ki, dərdini mənə danışmasan, ürəyin rahat olmaz. Danış, bir çarə tapaq. O, uzandığı yerdən qalxıb dedi: “Nənə, sevdiyim qızdan küsmüşəm” Mən dedim: Nənə qurban, biz də babanla cavanlıqda o qədər küsüb-barışmışıq, onu niyə ürəyinə salırsan? Samir isə əminliklə dedi: “Nənə, indi biz barışacağıq.” Mən də cavab verdim: Əlbəttə, barışacaqsınız. Həyatında belə hallar tez-tez olacaq. Universitetə qəbul olarkən Samir anasına demişdi ki, “Nənəmə deyərsən, istədiyim qıza elçi getsin.” Biz də onun arzusunu yerinə yetirdik, istədiyi qızın qapısına getdik və üzük taxdıq. Lakin Samir şəhid olduqdan sonra bütün bu arzuları ürəyində qaldı.

Cəmilə xanım nəvəsinin şəhid olacağını öncədən hiss etdiyini deyib:

Samir müharibədə olarkən sanki evin divarları üstümə gəlirdi. Nə evə, nə də həyətə sığa bilmirdim. Ürəyimə Samirin şəhid olacağı ilə bağlı fikirlər gələndə dərhal qonşuya gedirdim ki, özümü toparlayım, fikrimi dağıdım. Söz sözü çəkir deyə bir məqamı da xatırlatmaq istəyirəm. Samirdən 3–4-cü siniflərdə oxuyarkən soruşmuşdular ki, kim olacaqsan? O da demişdi ki, bank işçisi. Biz də onu iqtisadiyyata hazırlaşsın deyə hazırlığa qoyduq. Lakin bir gün gəlib dedi: “Nənə, sənə bir söz deyəcəyəm, amma məni o arzumdan saxlama”. Soruşdum ki, nədir, nənəqurban? Dedi: “Nənə, sənədlərimi hazırlayıb hərbiyə vermək istəyirəm”.

Həmin vaxt ona dedim ki, onda Samir, sən ən ali rütbə olan general olacaqsan və general rütbəsi ilə mənim qəbrimi ziyarət edərsən. Bir az dayandı və dedi: “Nənə, kim dedi ki, ən ali rütbə generaldır? Rütbələrin ən alisi şəhidlikdir. Şəhid həm bu dünyanın, həm də o dünyanın generalıdır”.

Hətta müharibəyə gedəndə nişanlısına da demişdi: “Bayrağa bükülü qayıdacağam. Məni şan-şöhrətlə qarşılayın”. Sentyabrın 28-də mənimlə danışdı. 29-da isə qumbaralarla neytral zonaya keçərək düşməni tankı ilə birlikdə geri çəkilməyə məcbur ediblər. Samir dörd əsgəri ilə birlikdə Suqovuşan istiqamətində gedən şiddətli döyüşlərdə şəhid oldu. Oktyabrın 15-də Samirimin cənazəsini bizə gətirdilər. Biz ömürlük ona həsrət qaldıq. İndi onun xəyalları, xatirələri ilə yaşayırıq. Biz sanki canlı ruhlarıq — varıq, həm də yoxuq. Bunu heç vaxt unutmuram. Uşaq vaxtı anası onu geyindirib məktəbə yola salanda yanıma gələrdi ki, “nənə, məni qucaqla”. İndi həmin anlar yadıma düşür və ürəyim ağrıyır. Onun şəkillərini, paltarlarını indi qoxlayıb bağrıma basıram. Həmişə deyirdim ki, sənsiz mən nə edərəm? İki ay əvvəl Samir yuxuma gəlmişdi. Dedi ki, “nənə, bilirsən sənsiz nə qədər darıxıram”.

Elə biz də Samir kimi igid oğullarımızın əbədiyaşar ruhu ilə təsəlli tapırıq. Bilirik ki, ölkəmizin hər guşəsində Samir kimi qəhrəman, cəsur qardaşlarımızın ruhu dolaşır. Torpaqlarımızın hər qarışında onların izi, nəfəsi, varlığı duyulur. Müsahibəni bitirib şəhid qardaşımızın evinin qapısından çıxanda sanki zaman bir anlıq dayanmışdı. Ayaqlarım mərtəbədən addım-addım yerə toxunarkən, evin hər küncündəki xatirələr, səmimi sözlər və Samirin şəkillərdəki gülüş dolu siması mənimlə idi. Çölə çıxanda qışın soyuq küləyi üzümə dəydi, amma ürəyim hələ də evin içində, onun hər anı ilə dolu idi. Hər addımda Samirin nənəsinin kövrək, yumşaq səsi və anası Sevda xanımın dərindən hiss olunan kədəri mənimlə gedirdi. Bu an, həyatın və itkinin, sevginin və həsrətin iç-içə keçdiyi bir an idi — sanki zamanın, məkanın və xatirələrin özü nəfəs alırdı. Şəhidlərimizin ruhu hər zaman qəlbimizdə yaşayır. Onların qəhrəmanlığı və fədakarlığı gələcək nəsilərə işıq olur. Vətən üçün canını fəda edən igidlərimizi daim hörmət və sevgi ilə yad edirik. Unutmadıq və unutdurmarıq!

Fəridə Ağazadə

Jurnalist

XÜLASƏ

Bu tədqiqat Amerika Birləşmiş Ştatlarının böyük strategiyasında liderliyin rolunu və sərhədlərini Venesuela nümunəsi əsasında təhlil edir. Böyük strategiya ədəbiyyatı uzun müddət struktur amillərə və maddi güc elementlərinə fokuslanmış, liderlik fenomenini əsasən ikinci dərəcəli dəyişən kimi qiymətləndirmişdir. Halbuki, ABŞ kimi prezidentlik institutunun güclü olduğu siyasi sistemlərdə liderlik böyük strategiyanın istiqamətini və tətbiq mexanizmlərini birbaşa formalaşdıran mühüm amil kimi çıxış edir. Bu tədqiqat liderliyi mütləq müəyyənedici faktor kimi deyil, institusional struktur, normativ legitimlik və ictimai qavrayışla məhdudlaşdırılmış instrumental dəyişən kimi konseptuallaşdırır.

Məqalədə Buş və Tramp administrasiyaları dövründə Venesuelaya münasibətdə tətbiq edilən rejim dəyişikliyi və seçici angaşman siyasətləri müqayisəli şəkildə təhlil olunur. Buş dövründə daha birbaşa və müdaxiləçi yanaşma ön plana çıxmış, Tramp dövründə isə iqtisadi sanksiyalar və dolayı təzyiq alətləri əsas vasitə kimi istifadə edilmişdir. Lakin hər iki dövrdə liderlik seçimlərinin yerli ictimai dinamika və tarixi kontekst kifayət qədər nəzərə alınmadan formalaşdığı müşahidə olunur. Bu vəziyyət Amerika böyük strategiyasının legitimlik yaratma qabiliyyətini zəiflətdiyi kimi, strateji məqsədlərin uğursuzluqla nəticələnməsinə də səbəb olmuşdur.

Tədqiqat çərçivəsində Amerika və beynəlxalq mediada yer alan ekspert rəyləri ilə yanaşı, Venesuelada formalaşan ictimai qavrayış da təhlil edilmişdir. Sahə müşahidələri və media əsaslı analizlər böyük strategiya tədqiqatlarında tez-tez diqqətdən kənarda qalan cəmiyyət faktorunun strateji nəticələr üzərindəki təsirini aydın şəkildə ortaya qoyur. Nəticə etibarilə bu tədqiqat göstərir ki, Amerika böyük strategiyasında liderlik mühüm rol oynasa da, təkbaşına kifayət etmir; strateji uğur yalnız liderlik, institusional struktur, normativ legitimlik və ictimai qavrayış arasında uyğunluq mövcud olduqda mümkündür.

Açar sözlər: Böyük strategiya, liderlik, Amerika xarici siyasəti, Venesuela, prezidentlik institutu, seçici angaşman.

ABSTRACT

This study examines the role and limitations of leadership in American grand strategy through the case of Venezuela. Traditional grand strategy literature has largely focused on structural factors and material capabilities, often treating leadership as a secondary variable. However, in political systems such as the United States—where the presidency holds significant authority—leadership emerges as a critical factor shaping both the direction and implementation of grand strategy. This article conceptualizes leadership not as an absolute determinant, but as an instrumental variable constrained by institutional structures, normative legitimacy, and societal perceptions.

The article provides a comparative analysis of U.S. policies toward Venezuela during the Bush and Trump administrations, focusing on regime change and selective engagement strategies. While the Bush administration adopted a more direct and interventionist approach, the Trump administration relied primarily on economic sanctions and indirect pressure. Despite these differences, both approaches failed to adequately account for local societal dynamics and historical context, resulting in limited legitimacy and strategic effectiveness.

In addition, the study incorporates expert opinions published in American and international media, as well as analyses of societal perceptions within Venezuela. These sources highlight the importance of the societal dimension, which is often overlooked in grand strategy studies. The findings suggest that leadership alone is insufficient to achieve strategic success. Instead, effective grand strategy requires alignment between leadership choices, institutional constraints, normative legitimacy, and societal perceptions. The Venezuelan case demonstrates that the absence of such alignment significantly limits the strategic impact of American power.

Keywords: Grand strategy, leadership, U.S. foreign policy, Venezuela, presidency, selective engagement.

BÖLMƏ 1

AMERİKA BÖYÜK STRATEJİYASINDA LİDERLİK VƏ PREZİDENTLİK İNSTİTUTU

GİRİŞ

Böyük strategiya dövlətlərin uzunmüddətli təhlükəsizlik, rifah və siyasi məqsədlərini malik olduqları hərbi, iqtisadi və ictimai potensialla uyğun şəkildə istiqamətləndirmə prosesi kimi tərif olunur. Bu anlayış yalnız hərbi gücün idarə olunmasını deyil, eyni zamanda diplomatiya, iqtisadiyyat, normativ çərçivələr və liderlik kimi çoxölçülü elementlərin birgə şəkildə nəzərə alınmasını zəruri edir. Amerika Birləşmiş Ştatları kontekstində isə böyük strategiyanın mərkəzində prezidentlik institutu dayanır və liderlik fenomeni strateji qərarvermə proseslərində həlledici rol oynayır (Zakaria, 2019).

Soyuq Müharibənin başa çatması ilə birlikdə Amerika böyük strategiyası təkgütblü beynəlxalq sistemin yaratdığı geniş manevr imkanları sayəsində daha çevik xarakter qazanmışdır. Bununla yanaşı, bu çeviklik ciddi nəzəri və praktik mübahisələri də özü ilə gətirmişdir. Bu dövrdə ABŞ prezidentləri artıq yalnız struktur məhdudiyyətlər çərçivəsində fəaliyyət göstərən icraçılar kimi deyil, şəxsi liderlik üslubları, təhlükə qavrayışları və normativ prioritetləri vasitəsilə xarici siyasət və təhlükəsizlik strategiyalarını birbaşa formalaşdıran aktorlara çevrilmişdir. Bu transformasiya böyük strategiya ədəbiyyatında liderliyin ikinci dərəcəli dəyişən kimi qəbul edilməsinin artıq davamlı olmadığını açıq şəkildə göstərmişdir (Ignatius, 2019).

Amerika prezidentlik institutunun xarici siyasət və milli təhlükəsizlik sahəsindəki bu mərkəzi mövqeyi liderliyi böyük strategiyanın ayrılmaz tərkib hissəsinə çevirir. Bununla belə, liderliyin strateji nəticələr üzərindəki təsiri mütləq və sərhədsiz müəyyənedicilik anlamına gəlmir. Əksinə, liderlik böyük strategiyanın icrasında mühüm istiqamətləndirici amil olmaqla yanaşı, institusional struktur, normativ legitimlik və ictimai qavrayış kimi faktorlarla məhdudlaşdırılır. Xüsusilə Konqres, məhkəmə sistemi və ictimai rəy kimi balanslaşdırıcı mexanizmlər prezidentin strateji seçimlərini müəyyən çərçivələr daxilində saxlayır (Haass, 2017).

Bu tədqiqat Amerika böyük strategiyasını liderlik anlayışı prizmasından təhlil edərək, prezidentlik institutunun strateji qərarvermə proseslərindəki rolunu Venesuela nümunəsi əsasında araşdırır. Venesuela hadisəsi müxtəlif prezidentlik dövrlərində tətbiq olunan rejim dəyişikliyi və seçici angaşman strategiyalarının niyə məhdud nəticələr verdiyini göstərməsi baxımından diqqətəlayiq empirik nümunə təqdim edir. Tədqiqatın əsas arqumenti ondan ibarətdir ki, liderlik böyük strategiyada mühüm rol oynasa da, mahiyyət etibarilə instrumental xarakter daşıyır və institusional struktur, normativ legitimlik və ictimai qavrayışla uyğunluq təmin edilmədiyi hallarda strateji məqsədlərə nail olmaq mümkün olmur (Rachman, 2019).

Bu çərçivədə məqalə liderliyi nə tamamilə kənara qoyan strukturçu yanaşmalarla, nə də bütün strateji nəticələri liderliyə endirən aktor-mərkəzli oxumalarla məhdudlaşır. Əvəzində, liderliyin böyük strategiya daxilində necə fəaliyyət göstərdiyini və hansı şərtlər altında effektiv və ya qeyri-effektiv hala gəldiyini ortaya qoymağı hədəfləyir. Venesuela nümunəsi Amerika böyük strategiyasında liderlik ilə legitimlik arasındakı əlaqənin konkret şəkildə müşahidə oluna bildiyi analitik laboratoriya funksiyasını yerinə yetirir (Grandin, 2018).

II BÖLMƏ

LİDERLİK VƏ AMERİKA BÖYÜK STRATEJİYASI: KONSEPTUAL ÇƏRÇİVƏ

Böyük strategiya anlayışı dövlətlərin uzunmüddətli təhlükəsizlik, siyasi sabitlik və rifah məqsədlərini malik olduqları hərbi, iqtisadi və ictimai resurslarla uzlaşdıraraq istiqamətləndirmə prosesini ifadə edir (Gaddis, 2018). Bu anlayış klassik hərbi strategiyadan fərqli olaraq yalnız silahlı qüvvələrin istifadəsini deyil, eyni zamanda diplomatiya, iqtisadi vasitələr, normativ çərçivələr və liderlik kimi çoxölçülü elementlərin qarşılıqlı əlaqəsini də əhatə edir (Gray, 2015). Amerika Birləşmiş Ştatları kontekstində böyük strategiyanın formalaşmasında prezidentlik institutu mərkəzi mövqedə dayanır və liderlik fenomeni strateji qərarların qəbulunda əsas rol oynayır (Zakaria, 2019).

Soyuq Müharibə dövründə beynəlxalq sistemin ikiqütblü strukturu böyük strategiyanın əsasən struktur amillər əsasında izah edilməsinə imkan vermişdir (Narizny, 2017). Bu mərhələdə dövlətlərin davranışı sistemin yaratdığı məhdudiyyətlərlə müəyyənləşmiş, liderlərin fərdi seçimləri isə strateji nəticələr üzərində nisbətən məhdud təsir göstərmişdir (Gaddis, 2018). Lakin Soyuq Müharibənin başa çatması ilə formalaşan təkgütblü beynəlxalq sistem, xüsusilə Amerika Birləşmiş Ştatları üçün liderliyin strateji qərarvermə proseslərindəki əhəmiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırmışdır (Haass, 2017).

Bu struktur dəyişiklik böyük strategiya ədəbiyyatında liderlik anlayışının yenidən qiymətləndirilməsini zəruri etmişdir (Gray, 2015). Liderlik artıq yalnız strategiyanın icra mərhələsində rol oynayan texniki amil kimi deyil, eyni zamanda strateji məqsədlərin müəyyənləşdirilməsi və prioritetlərin formalaşdırılması prosesində təsir göstərən əsas dəyişənlərdən biri kimi nəzərdən keçirilir (Zakaria, 2019). Bununla belə, bu tədqiqatda liderlik fərdi xarizma və ya şəxsi xüsusiyyətlər prizmasından deyil, prezidentin təhlükə və imkanları necə qavradığı, hansı siyasət vasitələrini legitim hesab etdiyi və bu vasitələri hansı institusional və normativ sərhədlər daxilində tətbiq etdiyi əsasında konseptuallaşdırılır (Haass, 2017).

Bu baxımdan liderlik böyük strategiyada ikili funksiyanı yerinə yetirir. Bir tərəfdən prezidentlik institutu sürətli qərarvermə və strateji təşəbbüs göstərmə imkanları sayəsində böyük strategiyanın istiqamətini formalaşdırmaq gücünə malikdir (Ignatius, 2019). Digər tərəfdən isə bu imkanlar institusional balans mexanizmləri, beynəlxalq hüquq normaları və daxili ictimai rəy tərəfindən ciddi şəkildə məhdudlaşdırılır (Rachman, 2019). Nəticə etibarilə liderlik böyük strategiyada mütləq və sərhədsiz müəyyənedici faktor deyil, müəyyən struktur və normativ çərçivələr daxilində fəaliyyət göstərən instrumental dəyişən kimi çıxış edir (Gray, 2015).

Amerika böyük strategiyası baxımından bu vəziyyət xüsusilə aydın şəkildə müşahidə olunur. ABŞ prezidentləri Konstitusiyaya əsasən silahlı qüvvələrin ali baş komandanı statusuna malik olsalar da, Konqresin büdcə və müharibə səlahiyyətləri, məhkəmə orqanlarının hüquqi nəzarəti və ictimai rəyin siyasi təsiri prezidentin fəaliyyət sahəsini əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırır (Haass, 2017). Bu institusional quruluş liderliyin böyük strategiya üzərində təsirini həm mümkün edir, həm də onu müəyyən sərhədlər daxilində saxlayır (Zakaria, 2019).

Nəticə etibarilə Amerika böyük strategiyasını anlamaq üçün liderliyi sistemdən və kontekstdən təcrid olunmuş dəyişən kimi deyil, institusional struktur, normativ legitimlik və ictimai qavrayışla birlikdə təhlil etmək zəruridir (Narizny, 2017). Venesuela nümunəsi liderlik seçimlərinin bu amillərlə uyğunluq təşkil etmədiyi hallarda strateji məqsədlərin niyə uğursuzluqla nəticələndiyini göstərən mühüm empirik baza təqdim edir (Grandin, 2018). Bu baxımdan sözügedən nümunə liderliyin böyük strategiyadakı rolunu və sərhədlərini anlamaq üçün əhəmiyyətli analitik imkanlar yaradır (Rachman, 2019).

III BÖLMƏ

PREZİDENTLİK İNSTİTUTU VƏ İNSTİTUSİONAL MƏHDUDİYYƏTLƏR

Amerika Birləşmiş Ştatlarının siyasi sistemində prezidentlik institutu, xarici siyasət və milli təhlükəsizlik qərarlarının formalaşmasında mərkəzi mövqeyə malikdir. Prezident Konstitusiyaya əsasən silahlı qüvvələrin ali baş komandanı olmaqla yanaşı, icraedici hakimiyyətin rəhbəri kimi geniş səlahiyyətlərə sahibdir (Haass, 2017). Bu institusional mövqe ABŞ prezidentlərinə böyük strategiyanın istiqamətini müəyyənləşdirmək baxımından əhəmiyyətli manevr imkanları yaradır (Zakaria, 2019). Lakin bu imkanlar çox zaman prezidentlik institutunun sərhədsiz gücə malik olduğu anlamına gəlmir.

Prezidentin strateji qərarvermə prosesindəki səlahiyyətləri Konqres tərəfindən ciddi şəkildə balanslaşdırılır. Müharibə elan etmək, hərbi əməliyyatlar üçün maliyyə ayırmaq və sanksiya rejimlərini qanuniləşdirmək kimi əsas səlahiyyətlər Konqresin nəzarəti altındadır (Narizny, 2017). Bu vəziyyət prezidentin liderlik qabiliyyətini hüquqi və institusional çərçivələr daxilində məhdudlaşdırır və böyük strategiyanın şəxsi iradəyə əsaslanan bir siyasətə çevrilməsinin qarşısını alır (Gaddis, 2018).

Məhkəmə hakimiyyəti də dolayı şəkildə prezidentin böyük strategiya sahəsindəki fəaliyyətlərini məhdudlaşdıran mexanizmlərdən biridir. Xüsusilə daxili hüququ və vətəndaş azadlıqlarını təsir edən xarici siyasət qərarları məhkəmə nəzarətinə açıqdır (Gray, 2015). Hərçənd ABŞ məhkəmələri xarici siyasət məsələlərində icraedici hakimiyyətə geniş diskresiya tanıyır, lakin bu diskresiya tam sərbəstlik anlamına gəlmir (Haass, 2017).

Prezidentlik institutunun qarşılaşdığı digər mühüm məhdudiyyət isə ictimai rəy və media faktorudur. ABŞ-də uzunmüddətli hərbi müdaxilələr və iqtisadi sanksiyalar ictimai dəstəyin azalmasına səbəb olduqda prezidentlərin strateji manevr imkanları əhəmiyyətli dərəcədə daralır (Ignatius, 2019). Xüsusilə Vyetnam müharibəsindən sonra formalaşan ictimai həssaslıq, ABŞ prezidentlərini daha ehtiyatlı və seçici strategiyalar tətbiq etməyə sövq etmişdir (Rachman, 2019).

Media bu prosesdə yalnız məlumat ötürən aktor kimi deyil, həm də ictimai rəyin formalaşmasında və strateji qərarların legitimləşdirilməsində mühüm rol oynayan bir mexanizm kimi çıxış edir (Zakaria, 2019). Amerika və beynəlxalq mediada yayımlanan ekspert analizləri prezidentin xarici siyasət seçimlərini daxili və xarici auditoriyalar üçün görünən və müzakirə olunan hala gətirir (Boot, 2020). Bu vəziyyət liderliyin böyük strategiyada yalnız qərarvermə deyil, eyni zamanda legitimlik istehsalı funksiyasını da yerinə yetirdiyini göstərir.

Bu institusional və ictimai məhdudiyyətlər ABŞ böyük strategiyasında liderliyin niyə instrumental xarakter daşıdığını aydın şəkildə izah edir. Prezidentlər strateji məqsədlər müəyyənləşdirə və siyasi gündəm formalaşdıra bilsələr də, bu məqsədlərin həyata keçirilməsi Konqresin razılığı, hüquqi çərçivə və ictimai dəstək kimi amillərlə birbaşa bağlıdır (Gray, 2015). Bu səbəbdən liderlik böyük strategiyanın mərkəzində yer alsa da, onun uğuru institusional uyğunluqla şərtlənir (Narizny, 2017).

Nəticə etibarilə ABŞ prezidentlik institutu böyük strategiyanın formalaşmasında həlledici rol oynasa da, bu rol mütləq və sərhədsiz xarakter daşımır. Liderlik institusional struktur, normativ çərçivə və ictimai qavrayışla qarşılıqlı təsir içində fəaliyyət göstərir və bu amillər nəzərə alınmadan formalaşdırılan strategiyalar davamlı uğur əldə edə bilmir (Gaddis, 2018).

IV BÖLMƏ

BUŞ DÖVRÜNDƏ VENEZUELA: REJİM DƏYİŞİKLİYİ VƏ LİDERLİYİN SƏRHƏDLƏRİ

Corc V. Buş administrasiyası dövründə Amerika Birləşmiş Ştatlarının böyük strategiyası 11 sentyabr 2001-ci il terror hücumlarından sonra formalaşan təhlükəsizlik mühitinin təsiri altında yenidən qurulmuşdur (Gaddis, 2018). Bu dövrdə prezidentlik institutu preventiv təhlükəsizlik yanaşmasını mərkəzə almış, təhlükələrin mənbəyində zərərsizləşdirilməsi ideyası böyük strategiyanın əsas prinsiplərindən birinə çevrilmişdir (Haass, 2017). Rejim dəyişikliyi bu çərçivədə legitim və zəruri siyasət aləti kimi qəbul edilmiş, ABŞ xarici siyasətinin normativ və əməliyyat müstəvisində mühüm yer tutmuşdur (Zakaria, 2019).

Latın Amerikası kontekstində Venesuela Buş administrasiyası tərəfindən ideoloji və geosiyasi çağırış kimi qiymətləndirilmişdir. Huqo Çaves rəhbərliyində aparılan anti-Amerika ritorikası, regional inteqrasiya təşəbbüsləri və enerji siyasəti Vaşinqtonda Venesuelanın ABŞ-ın yarımkürə səviyyəsindəki nüfuzuna təhdid yaratdığı qənaətini gücləndirmişdir (Grandin, 2018). Lakin bu strateji oxunuş Venesuelanın daxili siyasi dinamiklərini və ictimai legitimlik mexanizmlərini kifayət qədər nəzərə almayan sadələşdirilmiş yanaşmaya əsaslanmışdır (Rachman, 2019).

2002-ci ildə Venesuelada baş verən və qısa müddətli hakimiyyət dəyişikliyi ilə nəticələnən çevriliş cəhdi Buş dövründə liderliyin struktur məhdudiyyətlərini açıq şəkildə ortaya qoymuşdur (Grandin, 2018). Çavesin müvəqqəti olaraq vəzifədən uzaqlaşdırılmasına baxmayaraq, ordunun mühüm hissəsinin mövcud hakimiyyətə sadiq qalması və geniş ictimai kütlələrin çevrilişə qarşı səfərbər olması rejim dəyişikliyinin xarici dəstəklə davamlı olmasının mümkün olmadığını göstərmişdir (Haass, 2017). Bu hadisə Buş administrasiyasının elit yönümlü və hərbi mərkəzli fərziyyələrinin Venesuela cəmiyyətinin reallıqları ilə uzlaşmadığını nümayiş etdirmişdir (Zakaria, 2019).

Buş dövründə Venesuelaya yönəlik siyasət böyük strategiyanın normativ legitimlik aspektinin nə dərəcədə həlledici olduğunu da üzə çıxarmışdır. ABŞ-ın demokratiya və azadlıq diskursu Latın Amerikasında tarixi müdaxilə təcrübələri səbəbindən ciddi şübhə ilə qarşılanmışdır (Grandin, 2018). Bu kontekstdə rejim dəyişikliyi yönümlü siyasət regional və yerli səviyyədə legitimlik istehsal etməkdə çətinlik çəkmiş, nəticədə strateji məqsədlərin həyata keçirilməsi mümkünsüz olmuşdur (Rachman, 2019).

Liderlik baxımından Buş dövrü güclü icraedici iradənin hər zaman strateji uğur təmin etmədiyini göstərən əhəmiyyətli nümunə təqdim edir (Gaddis, 2018). Prezidentlik institutu iddialı strateji hədəflər müəyyənləşdirmiş, lakin bu hədəfləri dəstəkləyəcək institusional razılaşma və ictimai dəstək mexanizmlərini formalaşdıra bilməmişdir (Narizny, 2017). Bu vəziyyət liderliyin böyük strategiyada həlledici, lakin təkbaşına kifayət etməyən faktor olduğunu bir daha təsdiqləmişdir (Gray, 2015).

Nəticə etibarilə Buş administrasiyasının Venesuela siyasəti liderliyin struktur və normativ sərhədlər daxilində fəaliyyət göstərdiyini nümayiş etdirir. Güclü siyasi iradə və hərbi potensiala baxmayaraq, yerli ictimai dinamiklərin və tarixi kontekstin nəzərə alınmaması strateji uğursuzluğa yol açmışdır (Haass, 2017). Bu təcrübə sonrakı administrasiyalar üçün, xüsusilə Tramp dövründə tətbiq edilən daha məhdud və dolayı strategiyalar baxımından mühüm istinad nöqtəsinə çevrilmişdir (Rachman, 2019).

V BÖLMƏ

TRAMP DÖVRÜNDƏ VENEZUELA: SEÇİCİ ANQAŞMAN VƏ DOLAYI TƏZYİQ STRATEGİYASI

Donald Tramp administrasiyası dövründə Amerika Birləşmiş Ştatlarının böyük strategiyası əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha məhdud, maliyyət-həssas və daxili siyasi prioritetləri ön plana çıxaran çərçivədə formalaşmışdır (Haass, 2017). Trampın liderlik yanaşması qlobal miqyasda daimi və genişmiqyaslı müdaxilələrdən yayınmağı, ABŞ maraqlarının birbaşa təhlükə altında olduğu sahələrə fokuslanmağı hədəfləyən seçici anqaşman anlayışı ilə səciyyələnmişdir (Zakaria, 2019). Venesuela siyasəti bu yanaşmanın Latın Amerikası kontekstində ən aydın şəkildə müşahidə olunduğu nümunələrdən biri olmuşdur (Ignatius, 2019).

Tramp administrasiyası Buş dövründə rejim dəyişikliyi siyasətinin yaratdığı siyasi və strateji xərcləri nəzərə alaraq Venesuelaya qarşı birbaşa hərbi müdaxilədən çəkinmişdir (Gaddis, 2018). Bunun əvəzində iqtisadi sanksiyalar, diplomatik təcrid və beynəlxalq legitimlik mexanizmləri vasitəsilə dolayı təzyiq alətlərinə üstünlük verilmişdir (Rogin, 2020). Bu strategiya qısa müddətdə ABŞ ictimaiyyəti baxımından daha az xərcli görünmüş, lakin uzunmüddətli perspektivdə gözlənilən siyasi transformasiyanı təmin etməkdə qeyri-kafi qalmışdır (Boot, 2020).

İqtisadi sanksiyalar Tramp dövründə Venesuela siyasətinin əsas dayağına çevrilmişdir. Administrasiya bu vasitə ilə rejimin iqtisadi imkanlarını zəiflətməyi və daxili legitimliyini aşındırmağı qarşıya məqsəd qoymuşdur (Rogin, 2020). Lakin sahə müşahidələri və beynəlxalq ekspert analizləri göstərir ki, sanksiyalar əksər hallarda rejim dəyişikliyi yaratmaqdan çox, ictimai rifahın pisləşməsinə və hakimiyyətin millətçi ritorika üzərindən konsolidasiyasına xidmət etmişdir (Grandin, 2018). Bu vəziyyət böyük strategiyada istifadə olunan alətlərin ictimai qavrayışla uyğunluğunun nə qədər vacib olduğunu ortaya qoyur (Rachman, 2019).

Trampın liderlik üslubunun digər xarakterik xüsusiyyəti sərt, lakin qeyri-müəyyən hərbi ritorikadır. Prezidentlik institutu Venesuela kontekstində zaman-zaman hərbi müdaxilə ehtimalını gündəmə gətirən açıqlamalar versə də, bu ritorika real strateji əməliyyatlara çevrilməmişdir (Ignatius, 2019). Söylem və əməl arasındakı bu uyğunsuzluq Amerika böyük strategiyasının proqnozlaşdırıla bilmə qabiliyyətini zəiflətmiş və müttəfiqlər arasında qeyri-müəyyənlik yaratmışdır (Zakaria, 2019).

Seçici anqaşman yanaşması Tramp administrasiyasına qısa müddətdə manevr rahatlığı qazandırsa da, normativ legitimlik və ictimai dəstək mexanizmləri ilə kifayət qədər dəstəklənmədiyi üçün strateji uğur əldə etməkdə məhdud qalmışdır (Haass, 2017). Venesuela nümunəsi göstərir ki, iqtisadi və diplomatik təzyiq alətləri yerli ictimai dinamiklər və tarixi kontekst nəzərə alınmadan tətbiq edildikdə gözlənilən nəticələri vermir (Rachman, 2019).

Buş və Tramp dövrlərinin müqayisəsi Amerika böyük strategiyasında liderlik dəyişsə belə müəyyən struktur problemlərin davamlı xarakter daşıdığını üzə çıxarır. Birinci halda birbaşa rejim dəyişikliyi cəhdləri, ikinci halda isə dolayı və məhdud təzyiq mexanizmləri ön plana çıxmışdır (Gaddis, 2018). Lakin hər iki yanaşmada da Venesuelanın daxili ictimai strukturu və regional tarixi təcrübə kifayət qədər nəzərə alınmamışdır ki, bu da strateji uğursuzluğun əsas səbəblərindən biri olmuşdur (Grandin, 2018).

Nəticə etibarilə Tramp dövründə Venesuelaya qarşı tətbiq edilən seçici anqaşman strategiyası liderliyin böyük strategiyada mühüm, lakin instrumental rol oynadığını bir daha təsdiqləmişdir. Liderliyin uğuru yalnız tətbiq edilən alətlərin effektivliyindən deyil, eyni zamanda bu alətlərin normativ legitimlik və ictimai qavrayışla uyğunluğundan asılıdır (Gray, 2015).

tası olmuştur.

VI BÖLMƏ

NORMATİV TƏNQİD, İCTİMAİ QAVRAYIŞ VƏ YEKUN QİYMƏTLƏNDİRMƏ

Tramp administrasiyası dövründə Venesuelaya yönəlik siyasətə dair ABŞ daxilində səsləndirilən ən diqqətəlayiq normativ tənqidlərdən biri senator Berni Sanders tərəfindən irəli sürülmüşdür. Sanders, Amerika xarici siyasətində rejim dəyişikliyinə yönəlmiş yanaşmaların konstitusion səlahiyyətlər, beynəlxalq hüquq və demokratik normalar baxımından ciddi problemlər yaratdığını vurğulamışdır (Zakaria, 2019). Bu mövqe, liderliyin böyük strategiyada yalnız güc istifadəsi üzərindən deyil, normativ məhdudiyyətlər daxilində qiymətləndirilməli olduğunu göstərən mühüm daxili tənqid kimi önə çıxır (Haass, 2017).

Sanders-in tənqidi yanaşması prezidentlik institutunun “sərhəd qoyma” funksiyasını ön plana çıxarır. Bu perspektivə görə, prezident strateji məqsədlər müəyyənləşdirə bilər, lakin bu məqsədlərin legitimliyi konstitusion çərçivə, beynəlxalq hüquq normaları və demokratik dəyərlərlə uyğunluq təşkil etməlidir (Gray, 2015). Venesuela nümunəsi göstərir ki, bu normativ uyğunluq təmin edilmədikdə liderlik qısa müddətli siyasi təsir yaratsa belə, uzunmüddətli strateji uğur əldə etmək mümkün olmur (Rachman, 2019).

Amerika böyük strategiyasında tez-tez istifadə edilən “demokratiya”, “azadlıq” və “imkanlar ölkəsi” diskursu Venesuela kontekstində ciddi legitimlik böhranı ilə üzləşmişdir. Xüsusilə iqtisadi sanksiyaların yaratdığı humanitar nəticələr bu normativ ritorikanın yerli əhali tərəfindən inandırıcı qəbul edilməsini çətinləşdirmişdir (Rogin, 2020). Beynəlxalq mediada yayımlanan ekspert rəyləri göstərir ki, sanksiyalar demokratik transformasiya yaratmaqdan çox, cəmiyyət daxilində sosial və iqtisadi gərginliyi artırmışdır (Boot, 2020).

Bu mərhələdə ictimai qavrayış məsələsi Amerika böyük strategiyasının effektivliyi baxımından əsas dəyişənlərdən birinə çevrilir. Jurnalist Banu Avarın Venesuelada apardığı sahə müşahidələri və reportajlar ABŞ siyasətinin yerli səviyyədə necə dərk edildiyini anlamaq üçün mühüm empirik material təqdim edir. Avarın müşahidələrinə görə, ABŞ tərəfindən tətbiq edilən sanksiyalar və siyasi təzyiqlər demokratiya təşviqi kimi deyil, daha çox iqtisadi mühasirə və suverenliyə müdaxilə kimi qavranılmışdır (Avar, 2019).

Bu qavrayış yalnız hökumətyönlü qruplarla məhdudlaşmamış, müxalif seqmentlər arasında da ABŞ müdaxilələrinə qarşı ehtiyatlı və tənqidi münasibətin formalaşmasına səbəb olmuşdur (Grandin, 2018). Beləliklə, Amerika böyük strategiyasında istifadə edilən alətlərin cəmiyyət səviyyəsində yaratdığı təsirlər strateji məqsədlərlə ziddiyyət təşkil etmişdir (Rachman, 2019). Bu vəziyyət böyük strategiya analizlərində ictimai qavrayışın və sahə reallıqlarının nəzərə alınmasının zəruriliyini bir daha ortaya qoyur.

Buş və Tramp administrasiyalarının Venesuela siyasətlərinin müqayisəli təhlili liderlik üslubları dəyişsə də, müəyyən struktur problemlərin davamlı xarakter daşıdığını göstərir. Buş dövründə birbaşa rejim dəyişikliyi cəhdləri, Tramp dövründə isə seçici anqaşman və dolayı təzyiq mexanizmləri ön plana çıxmışdır (Gaddis, 2018). Lakin hər iki halda da yerli ictimai dinamiklərin və Latın Amerikasının tarixi təcrübəsinin kifayət qədər nəzərə alınmaması strateji uğursuzluğun əsas səbəblərindən biri olmuşdur (Narizny, 2017).

Yekun olaraq bu tədqiqat göstərir ki, Amerika böyük strategiyasında liderlik mühüm rol oynasa da, təkbaşına həlledici amil deyildir. Strateji uğur yalnız liderlik seçimlərinin institusional struktur, normativ legitimlik və ictimai qavrayışla uyğunlaşdırıldığı hallarda mümkün olur (Haass, 2017). Venesuela nümunəsi bu uyğunluğun təmin edilmədiyi şəraitdə Amerika gücünün strateji təsirinin ciddi şəkildə məhdudlaşdığını nümayiş etdirir (Zakaria, 2019).

Bu baxımdan məqalə böyük strategiya ədəbiyyatına üç əsas töhfə verir: birincisi, liderliyin böyük strategiyada instrumental xarakter daşıdığını konseptual şəkildə ortaya qoyur; ikincisi, rejim dəyişikliyi və seçici anqaşman strategiyalarının normativ və ictimai sərhədlərini empirik nümunə əsasında təhlil edir; üçüncüsü isə ictimai qavrayış və sahə müşahidələrini analizə daxil etməklə böyük strategiya tədqiqatlarında cəmiyyət mərkəzli yanaşmanın əhəmiyyətini vurğulayır (Gray, 2015).

KAYNAKÇA

Applebaum, A. (2020). Twilight of democracy: The seductive lure of authoritarianism. The Atlantic.

Avar, B. (2019). Sərhədlər arasında: Qlobal güc, media və qavrayışın idarə olunması. Remzi Kitabevi.

Avar, B. (2020). Venesuelada aparılan sahə müşahidələri və müsahibələr. Television documentary series. TRT / Milli yayım.

Avar, B. (2021). Latın Amerikasında ABŞ müdaxilələri və ictimai qavrayış. Televiziya proqramları və müsahibələr.

Avar, B. (2022). ABŞ xarici siyasətində sanksiyalar və qavrayışın idarə olunması: Venesuela nümunəsi. Sənədli film yayımı.

Boot, M. (2020). The limits of American intervention. Foreign Policy.

https://foreignpolicy.com

Friedman, T. L. (2018). America first, America alone. The New York Times.

https://www.nytimes.com

Gaddis, J. L. (2018). On grand strategy. Penguin Press.

Grandin, G. (2018). America’s dark history in Latin America. The New York Times.

https://www.nytimes.com

Gray, C. S. (2015). The future of strategy. Polity Press.

Haass, R. (2017). A world in disarray: American foreign policy and the crisis of the old order. Penguin Press.

Ignatius, D. (2019). Trump’s foreign policy instincts. The Washington Post.

https://www.washingtonpost.com

Kaplan, R. D. (2017). The return of Marco Polo’s world: War, strategy, and American interests in the twenty-first century. Random House.

Narizny, K. (2017). The political economy of grand strategy. Cornell University Press.

Rachman, G. (2019). The age of strongman politics. Financial Times.

https://www.ft.com

Rogin, J. (2020). Why sanctions often fail. The Washington Post.

https://www.washingtonpost.com

Sanders, B. (2019). Statement on U.S. policy toward Venezuela. U.S. Senate Official Statements.

https://www.sanders.senate.gov

Zakaria, F. (2019). The self-destruction of American power. Foreign Affairs, 98(4).

https://www.foreignaffairs.com

ÜSKÜDAR ÜNİVERSİTESİ - “SOSİAL ELMLƏR İNSTİTUTU”

“BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR İXTİSAI”

: Ümit YILDIRIM

İlin ən yaxşı ali məktəb sözçüsü" səsverməsinin nəticələri açıqlanıb.

Aydınlar.az AzEdu.az-a istinadən xəbər verir ki, 9 dekabr 2025-ci il tarixində start verilən "İlin ən yaxşı ali məktəb sözçüsü" səsverməsinin qalibləri bəlli olub.

Səsvermə müxtəlif universitetlərin, akademiyaların mətbuat və ictimaiyyətlə əlaqələr sahəsində fəaliyyət göstərən sözçülərinin əməkdaşlıq və kommunikasiya bacarıqlarını qiymətləndirmək məqsədini daşıyır.

Müsabiqədə ən çox səs toplayan 3 nəfər qalib olaraq seçilib.

Qaliblər:

I yer

Qarabağ Universiteti - Günel Abbasova - 24.3 %

II yer

Sumqayıt Dövlət Universiteti - Elgün Rüstəmlilər - 23.1 %

III yer

Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti - Taleh Mirzəyev - 21.8 %

Digər namizədlərin nəticələri:

Bakı Mühəndislik Universiteti - Elman Babayev- 21.5 %

Mingəçevir Dövlət Universiteti - Qurban Qurbanzadə- 3.00 %

Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti - Elnarə Məmmədova- 1.90 %

Azərbaycan Texniki Universiteti - Sevinc İsgəndərova- 1.63 %

Dövlət Gömrük Komitəsinin Akademiyası - Aysel Cəfərzadə- 1.54 %

Bakı Dövlət Universiteti - Kəmalə Quliyeva- 0.60 %

Gəncə Dövlət Universiteti - Günay Məmmədova- 0.18 %

Bakı Ali Neft Məktəbi - Günel Abbasova- 0.02 %

Bakı Biznes Universiteti - İlknur Rəcəbli- 0.01 %

Azərbaycan Dillər Universiteti - Cavid Zeynallı- 0.01 %

Milli Aviasiya Akademiyası - Jalə Əskərova- 0.01 %

Bakı Avrasiya Universiteti - Şəfayət Avılbəyli- 0.01 %

Azərbaycan Turizm və Menecment Universiteti - Sədaqət Turabova- 0.01 %

Azərbaycan Texnologiya Universiteti - Xəyalə Məmmədova- 0.01 %

Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universiteti - Nicat Abdullayev- 0.01 %

Azərbaycan İlahiyyat İnstitutu - Ayşən Aslanova- 0.01 %

Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti - Şahanə Müşfiq- 0.01 %

Azərbaycan Kooperasiya Universiteti - Tamerlan Əkbərov- 0.01 %

Azərbaycan Milli Konservatoriyası - Aysel Fikrət- 0.01 %

Azərbaycan Universiteti - Lalə Dilanova- 0.00 %

Lənkəran Dövlət Universiteti - Esmira İsmayılova- 0.00 %

Xəzər Universiteti - Əlövsət Əmirbəyli- 0.00 %

Bakı Slavyan Universiteti - Səbinə Hüseynzadə- 0.00 %

Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti - Xülya Sabirli- 0.00 %

Azərbaycan Tibb Universiteti - Günel Aslanova- 0.00 %

Azərbaycan İdman Akademiyası - Cəmilə İsmayılzadə- 0.00 %

Aydınlar.az xəbər verir ki, “Can Baku” restoranı rəsmi şəkildə fəaliyyətə başlayıb.
Bakıda paytaxtın ən dinamik və gənc bölgələrindən biri olan Gənclikdə yeni bir məkan – “Can Baku” restoranı rəsmi olaraq fəaliyyətə başladı. Şəhərin sosial və mədəni həyatına yeni nəfəs gətirən restoranın həmtəsisçisi Yazıçı, publisist, təlimçi, konsultant - Aydın Tağıyev, rəhbəri isə ölkə və dünya şöhrətli bəstəkar Camal Qurbanovdur.
Açılış mərasimi geniş ictimai maraqla qarşılanıb. Tədbirdə dövlət və hökumət nümayəndələri, mediya mənsubları, ictimai xadimlər, tanınmış müğənnilər, sənət adamları və idmançılar, digər sahələr üzrə iş adamları iştirak eiblər. Açılış proqramı həm zövq, həm də milli mədəniyyətin təqdimatı baxımından xüsusi diqqət çəkib.

“Can Baku” restoranın menyusu Azərbaycan mətbəxinin qədim və zəngin ənənələrini, Avropa kulinariya məktəbinin incəliyini və Şərq mətbəxinin özünəməxsus ləzzət palitrasını bir araya gətirərək, hər zövqə uyğun seçimlər təklif edir. Restoran, həm yerli sakinlərin, həm də ölkəyə gələn turistlərin müxtəlif kulinariya zövqlərinə cavab verə biləcək geniş və seçilmiş menyu ilə fərqlənir.

“Can Baku” təkcə bir restoran kimi deyil, Azərbaycan brendi kimi formalaşdırılıb. Restoranın menyusu Azərbaycan və dünya mətbəxi arasında ləzzətli bir səyahət fürsəti təqdim edir. Məkanın əsas missiyası xalqımızın zəngin kulinariya irsini yeni nəsilə və dünya ictimaiyyətinə təqdim etməkdir. Brendin uzunmüddətli strateji hədəflərindən biri isə filiallarının xarici ölkələrdə, açılmasıdır. Bu addım Azərbaycan mətbəxinin beynəlxalq arenada tanıdılmasına xidmət etməyi nəzərdə tutur. Restoran iki böyük tutumlu zalı - rahatlıq, ləzzət və səmimi görüşlər üçün on altı rahat kabineti məkanı çox fərqləndirir zövq oxşayır.

Onu da qeyd edək ki, “Can Baku” yüksək xidmət standartları, müasir yanaşma və milli dəyərlərlə zəngin konsepsiyası ilə öz seqmentində fərqlənməyi qarşısına məqsəd qoyub. Məkanın interyeri və atmosferi qonaqlara həm rahatlıq, həm də doğmalıq hissini eyni anda yaşatmaq üçün xüsusi olaraq dizayn edilib.
“Can Baku” restoranı Bakının kulinariya xəritəsinə yeni rəng, yeni dad və yeni mədəni nəfəs gətirərək, qısa zamanda şəhərin ən sevilən məkanlarından birinə çevrilməyi hədəfləyir.

Azərbaycan Universiteti Tələbə Gənclər Təşkilatının təşkilatçılığı ilə dəyirmi masa keçirilib. Tədbir Tələbə Gənclər Təşkilatının Humanitar və sosial elmlər fakültəsi üzrə sədri Aysu Zeynalovanın açılış nitqi ilə başlayıb.

Açılış hissəsində Azərbaycan Universiteti Tələbə Gənclər Təşkilatının sədri Hüseyn Rüstəmli çıxış edib. O, çıxışında gənclərin cəmiyyətdə xüsusi yer tutduğunu vurğulayaraq, onların sosial fəallığının və inkişaf yönümlü təşəbbüslərinin daim dəstəkləndiyini qeyd edib.

“Gənclik və cəmiyyət” mövzusunda keçirilən dəyirmi masanın qonağı doktorant Babək Məhərrəmov olub. Tədbir zamanı iştirakçılar mövzu ətrafında geniş fikir mübadiləsi aparıblar. Gənclərin cəmiyyətdə rolu, onların sosial fəallığı, müasir dövrdə qarşılaşdıqları çağırışlar və mövcud imkanlar müzakirə olunub.

Babək Məhərrəmov gənclərin şəxsi inkişafı, ictimai proseslərdə fəal iştirakı və müasir trendlərə uyğun bacarıqların formalaşdırılmasının vacibliyini vurğulayıb. O, həmçinin tələbələrin suallarını cavablandıraraq praktiki tövsiyələr verib.

Ənənəvi olaraq, sonda xatirə fotosu çəkilib.

Şimal-Qərb Universitetinin nevroloqları yaddaşın beyində statik deyil, dinamik və fiziki hərəkətli bir quruluşa sahib olduğunu göstərən mühüm elmi nəticələr əldə edib.

Aydınlar.az xarici mətbuata istinadən xəbər verir ki, ABŞ-ın Şimal-Qərb Universitetindən bir qrup nevroloq alim, yaddaşın beyindəki hərəkətliliyini araşdırmaq üçün siçanlar üzərində apardıqları son tədqiqatla yaddaş izlərinin zamanla dəyişdiyini və beyində fiziki şəkildə hərəkət etdiyini sübut edən mühüm tapıntılar əldə edib. Xüsusilə, məkan yaddaşına cavabdeh olan hipokamp adlı beyin bölgəsində baş verən dəyişikliklər müşahidə olunub.

Dinamik yaddaş anlayışı: Siçanlar üzərində aparılan təcrübə

Tədqiqatçılar, hipokampda zamanla necə fərqli neyron şəbəkələrinin yarandığını araşdırmaq üçün siçanları xüsusi hazırlanmış virtual ortamda qaçış trenajoruna yerləşdiriblər. Təcrübə müddətində siçanların hərəkətinə uyğun olaraq ekranda bir labirint əks olunub. Eyni zamanda, sabit qoxular və arxa fonda davamlı "ağ səslər" (white noise) istifadə edilib ki, bu da xarici təsirləri minimuma endirərək nəzarətli bir eksperimental mühit yaradıb.

Bu yüksək dəqiqlikli görüntüləmə texnologiyaları vasitəsilə aparılan araşdırmada, alimlər beyində "temsili sürüşmə" (representational drift) adlanan hadisənin xarici dəyişikliklərdən asılı olmadan baş verdiyini müşahidə ediblər. Əvvəllər bu sürüşmənin xarici amillərlə əlaqəli olduğu düşünülürdüsə, indi isə onun beynin daxili yenidən qurulma prosesinin bir hissəsi olduğu ehtimal edilir.

Yaddaşın yenidən kateqoriyalaşdırılması

Tədqiqatın əsas müəllifi professor Daniel Dombeck və komandası, bu neyronal sürüşmənin beynin təkrarlanan, lakin bir qədər fərqlilik göstərən təcrübələri necə yadda saxladığı ilə əlaqəli olduğunu bildirirlər. Məsələn, bir insanın sevdiyi restorana təkrar-təkrar getməsi kimi tanış təcrübələr zamanı beyin həmin informasiyaları yenidən və bir qədər fərqli şəkildə kateqoriyalaşdıra bilər.

Əhəmiyyəti və gələcək tətbiqləri

Bu tədqiqat nəticələri, beynin zamanla məlumatı necə yenidən təşkil etdiyini başa düşmək baxımından əhəmiyyətli sayılır. Əgər bu mexanizm insan beynində də tətbiq edilə bilirsə, bu, yaddaş pozğunluqlarının öyrənilməsi və müalicəsində inqilabi metodların inkişafına yol aça bilər. Bundan əlavə, bu dinamik yaddaş modelinin süni intellekt sistemlərinin bioloji yaddaş strukturlarını modelləşdirməsi üçün yeni bir əsas yarada biləcəyi düşünülür.

Xəbər Müəllifi: Vasif Şükür

Kvant kompüterlərinin qarşısında duran ən böyük maneələrdən biri – yüksək səhv nisbəti probleminin aradan qaldırılması istiqamətində alimlər mühüm bir nailiyyət əldə ediblər. Aydınlar.az xarici mətbuata istinadən xəbər verir ki, hakimli elmi jurnal olan APS Physical Review Lettersdə dərc olunan araşdırmada, indiyə qədər qeydə alınan ən aşağı kvant səhv nisbəti əldə olunub: 0,000015 faiz. Bu göstərici, təxminən hər 6,7 milyon əməliyyatda yalnız bir səhv deməkdir.

Bu uğur, həmin tədqiqat qrupunun 2014-cü ildə əldə etdiyi əvvəlki rekord – hər 1 milyon əməliyyatda bir səhv səviyyəsi ilə müqayisədə təxminən 10 dəfə yaxşılaşma deməkdir.

Kvant Səs-küyü (Gurultu) Problemi

Kvant kompüterlərində baş verən səhvlərə “səs-küy” deyilir. Bu da hesablama nəticələrinin etibarsız olmasına gətirib çıxarır. Bu səhvlər həm fiziki məhdudiyyətlərdən (məsələn, kvant vəziyyətinin zamanla pozulması və ya məlumat sızması), həm də avadanlıq və idarəetmə üsullarındakı qüsurlardan yaranır.

Araşdırma qrupu, təbiət qanunlarından irəli gələn səhvləri tam aradan qaldıra bilməsə də, kompüterin memarlığı və idarəetmə üsullarından qaynaqlanan gürültünü demək olar ki, sıfıra endirərək bu tarixi nəticəni əldə edib.

Oksford Universitetindən Molly Smith, Livescience saytına açıqlamasında bildirib:

"Səhv ehtimalını bu qədər azaltmaq, kvant səhv-düzəltmə sistemlərinin miqyasını xeyli kiçildir. Bu isə gələcək kvant kompüterlərinin daha kiçik, sürətli və səmərəli olmasına yol açır."

Smith həmçinin bu dəqiq idarəetmənin, kvant saatları və sensorları kimi digər kvant texnologiyaları üçün də faydalı olacağını vurğulayıb.

Fotondan İyona: Yeni Texnologiya

Araşdırmada istifadə edilən kvant kompüteri, ənənəvi foton əsaslı kübit (kvant bit) memarlığı əvəzinə, “tələyə salınmış ionlar”a əsaslanan xüsusi platformadan istifadə edib. Üstəlik, sınaqlar otaq temperaturunda aparılıb ki, bu da texnologiyanın daha praktik və inteqrasiya edilə bilən olmasını təmin edib.

Tədqiqatçılar fotonları lazerlə sabitləmək əvəzinə, kalsium-43 ionlarını mikrodalğalarla tələyə salıblar. Bu ionlar, atom saatı kimi işləyən “hiper-incə” kvant vəziyyətinə gətirilib. Bu vəziyyət, kvant əməliyyatlarının (kvant qapılarının) daha dəqiq həyata keçirilməsinə imkan yaradıb.

Mümkün tezlik və amplituda dəyişikliklərini aradan qaldırmaq üçün xüsusi alqoritm hazırlanıb. Bu proqram, mikrodalğaların yaratdığı səs-küyü davamlı şəkildə aşkar edib düzəldir. Nəticədə, tədqiqatçılar fiziki cəhətdən mümkün olan ən aşağı səhv nisbəti ilə kvant əməliyyatları həyata keçirməyi bacarıblar.

Daha Az Xərc, Daha Yüksək Səmərəlilik

Bu üsulla, artıq təkli kvant qapıları (single-gate qubit) ilə aparılan hesablamalarda demək olar ki, sıfır səhv ilə genişmiqyaslı əməliyyatlar həyata keçirmək mümkündür. Bu isə mühəndislərə sistem daxilində yalnız səhv-düzəltmə üçün ayrılan kübit sayını azaltmağa imkan verir.

Nəticə etibarilə, bu nailiyyət həm kvant kompüterlərinin ölçüsünü, həm də dəyərini azaltmaq potensialına malikdir.

Lakin hələ də həll olunmamış problemlər mövcuddur. Xüsusilə çoxlu kübit qapıları (multigate) üçün səhv nisbəti hələ də yüksəkdir – təxminən hər 2 min əməliyyatda bir səhv.

Bu səbəbdən, bu araşdırma kvant kompüterlərinin praktiki istifadəyə doğru atılmış mühüm addım olsa da, mürəkkəb hesablama sistemləri üçün hələ də texniki çətinliklər qalır.

Xəbər Müəllifi: Vasif Şükür

Arizona Dövlət Universitetinin rəhbərliyi ilə aparılan və “Science Advances” jurnalında dərc olunan genişmiqyaslı tədqiqat nəticəsində 2002-ci ildən bəri dünya üzrə misilsiz miqyasda şirin su itkisi müşahidə edildiyi müəyyən edilib.

Aydınlar.az Evrimağacı-na istinadən xəbər verir ki, 22 ildən artıq müddətdə GRACE və GRACE-FO peykləri vasitəsilə aparılan təhlillər göstərir ki, iqlim dəyişikliyi, yeraltı suların həddindən artıq istismarı və uzunmüddətli quraqlıqlar nəticəsində qurunun su ehtiyatları sürətlə azalır.

Tədqiqat, Şimal yarımkürəsində dörd qlobal miqyaslı “mega quruyan” bölgəni müəyyənləşdirib:

ABŞ və Mərkəzi Amerika (Los-Anceles və Mexiko şəhərləri daxil olmaqla),

Alyaska və Şimal Kanada (buzlaqlar və permafrost əraziləri),

Şimal Rusiyası (ərimə proseslərinin sürətlənməsi),

Yaxın Şərq, Şimali Afrika və Avrasiya (Əlcəzairdən Çinə qədər uzanan iri şəhərləri əhatə edir).

Əsas nəticələr:

Dünya əhalisinin 75%-i son 22 il ərzində şirin su itkisi yaşayan 101 ölkədə məskunlaşıb.

Quruda baş verən su itkisinin 68%-i birbaşa yeraltı suların tükənməsi ilə bağlıdır – bu göstərici Qrenlandiya və Antarktida buzlaqlarının dəniz səviyyəsinə təsirindən daha böyükdür.

2014-2015-ci illərdə baş verən “mega El-Ninyo” hadisəsi bir dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir: həmin dövrdən etibarən quru sahələrinin quruması sürətlənib və dəniz səviyyəsinin artımına buzlaqların əriməsindən daha çox təsir göstərib.

Araşdırma müəllifləri bu prosesi “şirin su müflisliyi” adlandırır. Baş tədqiqatçı Cey Famigliettinin sözlərinə görə, bu böhran qlobal ərzaq və su təhlükəsizliyini təhdid edir və “beynəlxalq səviyyədə səfərbərlik” tələb edir.

Xəbər Müəllifi: Vasif Şükür

Yaponiyanın Mie Universitetinin mütəxəssisləri, tərtibatçıların Daun sindromuna səbəb olan əlavə xromosomu aradan qaldırmağa kömək edəcəyinə ümid etdikləri yeni gen redaktə üsulunu kəşf ediblər.

Aydınlar.az Report-a istinadən xəbər verir ki, bu barədə məlumat “My Modern Met” internet nəşrində dərc olunub.

"Mie Universitetinin yapon alimlərindən ibarət qrup Daun sindromuna cavabdeh olan əlavə xromosomu hədəf alan gen redaktəsi metodu hazırlayıb. Bu yaxınlarda “PNAS Nexus” jurnalında dərc olunmuş tədqiqatın nəticələri göstərir ki, DNT-ni modifikasiya edən CRISPR/Cas9 texnologiyası təsirlənmiş hüceyrələrdə əlavə xromosomları necə çıxara bilir", - nəşr yazır.

Naqillərə ehtiyac qalmadan, kilometrlərlə uzaqda yerləşən hədəfə enerji ötürülməsi artıq elmi-fantastika deyil. ABŞ Müdafiə Nazirliyi həyata keçirdiyi son sınaqla 8,6 kilometrlik rekord bir göstəriciyə nail olub.

Aydınlar.az xarici mətbuata istinadən xəbər verir ki, uzaq məsafədən enerji ötürülməsi sahəsində mühüm bir irəliləyişə imza atan DARPA (Müdafiə Qabaqcıl Tədqiqat Layihələri Agentliyi), simsiz enerji ötürülməsi texnologiyasında yeni bir dövrün başlanğıcını qoydu. Agentlik, POWER (Persistent Optical Wireless Energy Relay) adlanan proqram çərçivəsində 15 iyun 2025-ci ildə həyata keçirilən sınaqda, 800 vatt gücündə enerjini 8,6 kilometrlik məsafəyə uğurla ötürüb. Bu tarixi sınaq, bu günə qədər qeydə alınan ən uzun məsafəli və yüksək güclü simsiz enerji ötürülməsi kimi tarixə düşüb.

Sınağın əsasını, cəmi üç ay ərzində Teravec Technologies şirkəti tərəfindən hazırlanmış yer stansiyası təşkil edib. İnfraqırmızı lazer şüası atmosfer maneələrinə baxmayaraq hədəfə dəqiq yönəldilərək, xüsusi hazırlanmış fotovoltaik hüceyrələr vasitəsilə elektrik enerjisinə çevrilib. Parabolik güzgü ilə fokuslanan lazer şüası nəticəsində enerji çevrilmə göstəricisi təqribən 20 faiz səviyyəsinə çatıb. Yalnız 30 saniyə davam edən bu qısa ötürmə zamanı 1 meqacouldan çox enerji uğurla köçürülüb. Hətta sistemin səmərəliliyini nümayiş etdirmək üçün sınaq əsnasında müəyyən miqdarda qarğıdalı da partladılıb.

Bu nailiyyəti əvvəlki sınaqlardan fərqləndirən ən vacib məqam, ötürmənin yalnız yüksək gücdə deyil, eyni zamanda uzun məsafədə reallaşdırılmasıdır. Lazer şüasının atmosferdəki dalğalanmalardan təsirlənməsinin qarşısını almaq üçün adaptiv optika və yüksək dəqiqlikli istiqamətləndirmə mexanizmlərindən istifadə edilib. Bundan əvvəl 400 vatt gücündə lazer 1 kilometrlik məsafədə 12 saat ərzində sınaqdan keçirilmişdi. Lakin bu dəfə DARPA üçün əsas prioritet vaxt deyil, məsafə olub.

Layihənin birinci mərhələsi White Sands Raket Sınaq Sahəsində tamamlanıb. İndi isə diqqət ikinci mərhələyə yönəlib. 2027-ci ilə qədər 10 kilovattlıq enerjinin 200 kilometrlik məsafəyə ötürülməsi planlaşdırılır. Üstəlik, bu dəfə havadan-havaya enerji ötürülməsi də gündəmdədir. Bu texnologiyanın inkişafı ilə uzaq hərbi bazalara, pilotsuz uçuş aparatlarına və ya təcrid olunmuş məlumat mərkəzlərinə enerji göndərmək mümkün olacaq.

Xəbər Müəllifi: Vasif Şükür