Bir zamanlar xəritəmizdə parçalanmış xətlər vardı – hər biri ürəyimizdə açılan yaranın izinə bənzəyirdi. Hər bayramda süfrəmizdə yarım qalan şənlik, hər mahnımızda susan bir misra vardı. Bizim gülüşümüzü də, kədərimizi də bölən bu taleyin ağırlığına dözdük.

Vətən parçalananda, insanın ruhu da ikiyə bölünürmüş. Həsrət, bir millətin damarlarında ağır-ağır axan qan kimi, illərlə bizi sınağa çəkdi. Lakin zamanın öz ədaləti var. Tarixin yaddaşına elə bir gün yazıldı ki, xəritə bütövləşdi, qəlbimizin yaraları sağaldı. O gün dağların başı bir daha ucaldı, çayların səsi bir daha azadlıq nəğməsinə qarışdı. İndi Vətən yalnız torpaq deyil – həm də bütöv ruh, həm də o ruhun içində yenidən doğulan millət deməkdir.

Bütövləşmiş Vətən indi vətəndaşına yeni bir sirr pıçıldayır:Mənim övladım, sən təkcə qalib deyilsən, sən mənim qoruyucum, mənim sabahımsan. Mənim gələcəyim sənin çiyinlərində, mənim gələcəyim sənin ruhundadır!

Şuşanın daş küçələrində addımlayan hər kəs, Laçının dumanlı yollarında nəfəs alan hər yolçu, Həkəri çayının sahilində ucalan hər səs artıq bir andı təkrar edir: "Bu torpağı sevmək kifayət deyil, bu sevgini əmələ çevirmək gərəkdir". Hər tikilən ev – sadəcə bir divar deyil, millətin yurd sevgisinin daşlaşmış rəmzidir. Hər açılan məktəb – bir xalqın aydın sabahlara olan ümididir. Hər çəkilən yol – Vətənin vücudunda həyat tapmış ruhdur!Bu qələbə, bu bütövlük, sadəcə bir zəfər səhifəsi deyil – gələcəyin yol xəritəsidir. Çünki qalib olmaq son deyil, başlanğıcdır. Qalib millət olmaq qürurdur, amma bütöv Vətənin layiqli vətəndaşı olmaq – hər gün qurmaq, yaratmaq, sevmək və qorumaq deməkdir.Vətən bizdən indi yalnız qürur hissi deyil, həm də əməl gözləyir. Çünki Vətən təkcə bizə aid deyil – bu torpaq, bu Vətən gələcək nəsillərə miras qalacaq müqəddəs bir əmanətdir. Biz o əmanəti necə saxlayacağıqsa, sabahın vətəndaşlarıda Vətəni elə görəcək.

Bütövləşmiş Vətən bizə deyir:Mənim yaralarımı sağaltdınız, indi mənim sabahımı inşa edin. Mənim yollarımı işıqlandırın, mənim məktəblərimi ucaldın, mənim mahnılarımı yeni nəsillərin səsinə yetirin.Çünki Vətən – yalnız daş, torpaq, dağ deyil. Vətən – bizim nəfəsimiz, bizim sözümüz, bizim yaddaşımız və varlığımızın səbəbidir. Vətəni bütöv görmək Tanrının nemətdir, onun bütövlüyünü qorumaq isə vətəndaşın ən böyük borcudur.

Bütövlüyümüz, azadlığımız və qüdrətimiz heç zaman sarsılmasın!

Əziz Şəhidlərimizin ruhu şad olsun!

Vasif Şükür

Müasir gəncliyin qarşısında duran ən böyük çağırışlardan biri özünü tanımaq, məqsədini müəyyənləşdirmək və bacarıqlarını gerçəkləşdirməkdir. “Mən kiməm? Nə istəyirəm? Nə bacarıram?” – məhz bu suallar “2×2 Tok-şou” layihəsinin ideya mərkəzini təşkil edir. Layihənin müəllifi Faizə Mehdiyeva hesab edir ki, uğura gedən yol insanın bu suallara cavab tapmaq istəyi ilə başlayır.

Tok-şou formatında təqdim olunan veriliş gənclərə həm ilham verir, həm də onlara sərbəst fikir mübadiləsi aparmaq imkanı yaradır. Layihənin əsas məqsədi ideyaları aşıb-daşan, xəyallarını gerçəkləşdirmək istəyən gəncləri uğurlu spikerlərlə bir araya gətirmək, hər iki tərəf üçün interaktiv müzakirə mühiti yaratmaqdır.

Layihə 2023-cü ildə ilk efirini həyata keçirib. II “Yüksəliş” müsabiqəsinin qalibi ilə başlayan veriliş ardınca digər qaliblərlə davam edib və iki mövsüm ərzində ayda dörd dəfə olmaqla izləyicilərlə görüşüb. Xüsusi Layihələr Studiyasının müəllif proqramı olaraq ərsəyə gələn bu verilişdə studiyanın direktoru Həmid Əsədzadə və televiziya rəhbərliyinin dəstəyi xüsusi rol oynayıb. Televiziya sədri Rövşən Məmmədov layihəyə ilk gündən böyük dəstək göstərmişdir. Onun televiziya rəhbəri kimi motivasiya və dəstəyi layihənin uğurla alınmasında önəmli bir stimul olmuşdur.

Tok-şounun formatı gənclər üçün əlavə imkanlar yaradır: hər qonaq mövzusunu özü seçir, sərbəst çıxış edir və təqdimatını monitorda paylaşır. Auditoriya isə əsasən könüllülər, tələbələr və QHT nümayəndələrindən ibarətdir. Fərqli yanaşmaları və kreativ fikirləri ilə seçilən gənclərə simvolik hədiyyələr təqdim olunur.

Bəhruz Əliyev – Süni İntellekt və İnsan, Bizi gözləyən gələcək

Son buraxılışda spiker qismində çıxış edən Bəhruz Əliyev, Azərbaycan Kibertəhlükəsizlik Təşkilatları Assosiasiyasının eksperti, “Süni intellekt və insan: bizi gözləyən gələcək” mövzusunda çıxış edib. Onun təqdimatı gənclərə texnologiyanın inkişafı və gələcəyin çağırışları barədə ətraflı perspektiv təqdim edib. Eyni zamanda, auditoriya ilə interaktiv ünsiyyət apararaq gənclərin suallarına cavab verib, onları düşünməyə və gələcəyə dair fərqli yanaşmalar təqdim etməyə təşviq edib.

Gənclər və Qlobal İştirakçılar

Tok-şouda yalnız yerli qaliblər deyil, həm də ölkəmizdən kənarda təhsilini dünyanın nüfuzlu universitetlərində davam etdirən gənclər iştirak edib. Bu, layihəyə qlobal perspektiv qazandırır və gənclərə sərbəst fikir mübadiləsi üçün geniş imkanlar yaradır. Beləliklə, “2×2 Tok-şou” Azərbaycan teleməkanında bənzərsiz bir platformaya çevrilib: uğurlu şəxslərlə gənclər arasında birbaşa təmas, kreativ və sərbəst müzakirə şəraiti yaradır.

İki mövsüm boyunca verilişin quruluşçu rejissoru Bəhram Yaqublu olub, bu mövsümdə isə gənc rejissor Cavidan Qənizadə layihəni davam etdirir.

Aydın Tağıyev – Milli Dəyərlər və Vətəndaşlıq

Son buraxılışın diqqətçəkən çıxışlarından biri tanınmış araşdırmaçı-yazar Aydın Tağıyev tərəfindən edilib. Onun mövzusu milli-mənəvi dəyərlər, vətəndaşlıq borcu, vətənpərvərlik və ailə olub.

Aydın müəllim çıxışında milli-mənəvi irsin yalnız keçmişin yadigarı olmadığını, həm də gələcəyin etibarlı dayağı olduğunu vurğulayıb. O, gənclərin bu dəyərlərə sahib çıxmasının, onları qoruyub inkişaf etdirməsinin vacibliyini xüsusi qeyd edib. Çıxışında muğam, tarixi abidələr və xalq mədəniyyəti kimi ümumi milli sərvətləri nümunə gətirərək, bunların dünyaya tanıdılmasının və qorunmasının hər bir vətəndaşın borcu olduğunu bildirib.

Ailə dəyərlərinə də toxunan yazar qeyd edib ki, ailə gəncin ilk məktəbidir və burada verilən tərbiyə milli kimliyin qorunmasında əvəzsiz rol oynayır. O, gənclərə müraciətində onları fəal, yaradıcı və milli ruhlu olmağa dəvət edib:

“Heç bir məqsədimə çatmıram deyən gənclərin belə daxilində böyük potensial var. Bu gücü ortaya çıxarmaq üçün inam və əzm kifayətdir.”

Aydın müəllimin çıxışı, onun səmimi auditoriya ilə ünsiyyəti və interaktiv müzakirələri gənclər arasında böyük maraq doğurub. Bu çıxış gənclərə yalnız milli kimliklərini qorumağın vacibliyini deyil, həm də fərdi inkişaf və cəmiyyətə töhfə vermək üçün ilham verən dəyərli mesajlarla dolu olub.

“2×2 Tok-şou” layihəsi gənclərin düşüncə dünyasına işıq tutmaq, onları cəmiyyətin fəal vətəndaşına çevirmək üçün əvəzsiz bir platforma olaraq fəaliyyətini davam etdirir. Hər yeni buraxılış gənclərə ilham verir, onların bacarıqlarını gerçəkləşdirmək və dünyaya daha geniş pəncərədən baxmaq üçün yol göstərir.

Məqalə Müəllifi: Vasif Şükür

Alanında derin bilgi birikimi, akademik başarısı ve iletişim dünyasına kattığı değerlerle tanınan Prof. Dr. Gül Esra Atalay, artık yazılarıyla haber sitemizde yer alacak. Yeni medya, sosyal medya ve iletişim sosyolojisi konularındaki engin tecrübesini, okurlarımızla buluşturmaya hazırlanan Atalay, hem akademik birikimini hem de saha gözlemlerini etkili bir üslupla kaleme alacak.

Türkiye’de sosyal medya kullanımı artık hayatın vazgeçilmez bir parçası. Üstelik bu yalnızca gençlere özgü bir alışkanlık değil. Her yaş grubundan milyonlarca insan, günün ciddi bir bölümünü dijital ekranlara bakarak geçiriyor. Sosyal medya kullanıcılarının oranı nüfusun yaklaşık %70’ine yaklaşmış durumda. Günlük ortalama sosyal medya kullanım süresi üç saate yakın, internet kullanım süresi ise yedi saatten fazla ve her iki rakam da dünya ortalamasının üzerinde.

Yoğun bir şekilde internet ve sosyal medya kullanıyoruz, üstelik yalnızca içerik tüketmekle kalmıyor, sürekli bir şeyler üretme, paylaşma ve sosyal bağlantılar kurma çabası içerisindeyiz. En yakın ilişkilerde dahi sosyal medyanın etkisi günden güne artıyor. Aile üyelerimizi sosyal medyadan gözetliyor, dostla muhabbeti düşmana nispeti sosyal medyadan yapıyoruz. İş için sosyal medya, aşk için sosyal medya, görülmek için sosyal medya, gizlenmek için sosyal medya, eğlenmek ve de öğrenmek için de yine sosyal medyadayız. Bu yoğunluk, ekranların görünmez faturasını sorgulamayı da zorunlu hale getiriyor.

Dijital dünyanın görünmeyen yüklerinden biri “dijital yorgunluk.” Dikkatimiz sürekli gelen bildirimlerle bölünüyor, sosyal medya ve mobil mesajlaşma uygulamaları yakamızı bırakmıyor ve her kaydırmada güncellenen içeriklerle fark etmeden yavaş yavaş tükeniyoruz. Yalnızca zihinsel bir yorgunluk değil bu; duygusal olarak da yıpranıyor, çevremizde olan biteni algılayamamaya başlıyoruz.

Psikoloji terminolojisinde bu durum için “Dijital tükenmişlik” ifadesi kullanılıyor. Dijital tükenmişliğin başlıca belirtileri, kayıtsızlık, ilgisizlik ya da zihinsel tükenmişlik olarak belirtiliyor. Dijital çağda aşırı bilgiye maruz kalıyoruz. Bilgi toplumu, bilgi çağı gibi ifadeler genellikle bu gerçeği yüceltmek için kullanılsa da zihnin işleyebileceğinden fazla bilgiyle sürekli olarak karşılaşması sanıldığı gibi olumlu etkilere neden olmuyor.

Evet, web siteleri sosyal medya mecralarında çok fazla bilgi var ama bu bilgilerin hepsinden yararlanmamız mümkün olmadığı gibi bu yoğun bilgi yükünü sindirmeye çalışmanın yarattığı stres, uykumuzu bozarak, konsantrasyonumuzu sabote ederek ve bağışıklık sistemimizi zayıflatarak bizi hasta edebiliyor. Sonuçta Bilgi Yorgunluğu Sendromundan mustarip toplumlara dönüşüyoruz.

Bu durumun nasıl ortaya çıktığını ortaya koymak için “Bilişsel Yük Kuramını” hatırlamak gerekiyor. Bilişsel yük kuramı çok fazla bilgiyle karşılaştığımızda zorlanmaya başladığımızı ve problem yaşadığımızı, çünkü çalışma belleğimizin bu bilgiyi işlemek için yeterli kapasiteye sahip olmadığını anlatıyor. Bilgi fazlalığı, yorgunluk ve bireyin bulunduğu durumdan kaçma isteğine yol açıyor.

Durduk yere mesaj gelmiş gibi hissediyoruz, sürekli telefondan ses geliyormuş gibi kulak kabartıyoruz. Dijital teknolojilerle kesintisiz şekilde ve aşırı uyarılmak, ekran başında saatler geçirmek bizi tükenmişliğe itiyor. Bu sorun yalnızca bireyi değil, ailesini, sosyal çevresini de ilgilendiren, insani ilişkileri sekteye uğratan bir boyuta taşındı. Her sabah gözümüzü açar açmaz yüzümüzü yıkamadan, sevdiklerimize günaydın demeden parmaklarımız otomatik pilota bağlı gibi telefona uzanıyor. Bildirim var mı, mesaj gelmiş mi, “beğeni” almış mıyım? Bir bakıp çıkacağız sanıyoruz, olmuyor

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin dünya liderləri ilə yüksək səviyyəli görüşləri ölkəmizin beynəlxalq nüfuzunun və güclənən mövqeyinin artmasına və eyni zamanda etibarlı tərəfdaş imicinin formalaşdığına bariz nümunədir.

Həmçinin, strateji tərəfdaşlıq, qarşılıqlı hörmət və əməkdaşlıq naminə atılan bu addımlar və keçirilən görüşlər gələcəyin möhkəm təməlidir.

Bu qəbildən olan görüşlərdən birinə ötən günlərdə bütün dünya şahidlik etdi . Belə kİ, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin 2025-ci il avqustun 7–8-də ABŞ-a rəsmi səfəri və Ağ Evdə keçirilən mətbuat konfransındakı bəyanatı, eləcə də Azərbaycan media nümayəndələrinə verdiyi müsahibəsi Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində yeni bir mərhələnin başlanğıcını qoydu. Bu səfər, həm ikitərəfli əlaqələrin strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəldilməsi, həm də regional sabitlik və əməkdaşlıq baxımından əhəmiyyətli bir dönüş nöqtəsi oldu.

Avqustun 8-də Prezident İlham Əliyevin və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın ABŞ Prezidenti Donald Trampın vasitəçiliyi ilə Ağ Evdə keçirilən mətbuat konfransında iştirakı və Azərbaycan və Ermənistan arasında uzun illər davam edən münaqişəyə son qoymaq məqsədilə imzalanan tarixi bir saziş çox böyük əhəmiyyətə malikdir. Sazişə görə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında birbaşa əlaqə təmin ediləcək və regional iqtisadi əməkdaşlıq gücləndiriləcək.

Bu səfər Azərbaycan-ABŞ münasibətlərində yeni bir mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilməlidir. Ümumiyyətlə ABŞ–Azərbaycan əlaqələri qarşılıqlı hörmət və maraqlara əsaslanan strateji tərəfdaşlıq formatında inkişaf edir. Enerji təhlükəsizliyi, regional sabitlik, iqtisadi əməkdaşlıq və qlobal çağırışlara qarşı birgə səylər bu münasibətlərin əsas sütunlarını təşkil edir.

Cənab Prezident İlham Əliyev Azərbaycan media nümayəndələrinə verdiyi müsahibədə ABŞ səfərini ölkəmizin beynəlxalq mövqeyinin güclənməsi və ABŞ-la strateji tərəfdaşlığın inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyini qeyd etmişdir. Görüşün nəticələrini yüksək qiymətləndirən cənab Prezident İlham Əliyev ABŞ-la strateji tərəfdaşlıq münasibətlərinin qurulmasının Azərbaycanın milli maraqlarının qorunması və beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıdığını vurğulamışdır. Prezident, həmçinin Ermənistanla sülh sazişinin imzalanmasının regionda sabitliyin və əməkdaşlığın təmin olunmasına töhfə verəcəyini bildirmişdir.

Bu hadisələr regionda yeni geosiyasi reallıqların formalaşmasına və Azərbaycanın bu prosesdəki rolunun güclənməsinə səbəb olur.

Zəngəzur dəhlizinə gəlincə isə onu deyə bilərik ki, bu ideya Prezident İlham Əliyevin geosiyasi uzaqgörənliyinin və regionda iqtisadi-siyasi balansı bərpa etmək istiqamətində həyata keçirdiyi strategiyanın bariz nümunəsidir. 2020-ci il 10 noyabr tarixli üçtərəfli Bəyanatın imzalanmasından sonra Prezident İlham Əliyev Zəngəzur dəhlizinin nəinki Azərbaycanın daxili əlaqələri üçün, həm də region ölkələrinin iqtisadi və nəqliyyat inteqrasiyası üçün əhəmiyyətli olduğunu daim vurğulayıb.

Dəhlizin açılması ilə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında birbaşa quru bağlantı yaradılması nəzərdə tutulur ki, bu da uzun illər ərzində mövcud olan coğrafi parçalanmanı aradan qaldıracaq. Eyni zamanda, Zəngəzur dəhlizi Türkiyə, Orta Asiya və Çin bazarlarına çıxış baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyev bu layihənin reallaşması üçün siyasi iradə nümayiş etdirmiş, beynəlxalq platformalarda bu məsələnin vacibliyini gündəmə gətirmiş və bölgədə yeni nəqliyyat dəhlizlərinin açılmasını təşviq edən təşəbbüslərlə çıxış etmişdir. Onun liderliyi ilə Zəngəzur dəhlizi təkcə regional deyil, eyni zamanda Avrasiya məkanında mühüm logistik layihəyə çevrilməkdədir. Bu səfər Azərbaycanın geosiyasi əhəmiyyətinin artdığını və Prezident İlham Əliyevin diplomatik bacarığı sayəsində ölkəmizin beynəlxalq arenada güclü tərəfdaş kimi tanındığını bir daha sübut etdi.

Zəngəzur dəhlizinin reallaşması, regionda yeni nəqliyyat və iqtisadi imkanlar yaratmaqla yanaşı, Azərbaycanın suveren haqlarının təntənəsidir. Bu proses, bəzi dövlətlərin iddialı mövqelərinin reallıqla uzlaşmadığını bir daha sübut etdi.

Eldəniz Zeynalov

Nizami Rayon İcra Hakimiyyətinin məsul əməkdaşı

Təxminən iki əsr öncə əkilən bu toxum nə torpağa, nə də təsərrüfata aiddir. Bu aydınlıq və işıq rüşeymlərini dahi mütəfəkkir Həsən bəy Zərdabi öz dövrünün insanlarının beyninə səpdi. Həmin toxumlar 150 ildir tükənməyən bar verir.

Aydınlar.az AZƏRTAC-a istinadən xəbər verir ki, bu fikirlər Bakı Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsinin IV kurs tələbəsi Nurlan Cəbrayılzadənin “150 ildir bar verən “Əkinçi” sərlövhəli məqaləsində yer alıb. Məqaləni təqdim edirik.

XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda ictimai-siyasi hərəkatın meydana gəlməsində, milli mənlik şüurunun oyanmasında ziyalılarımız aparıcı rol oynayıblar. Onlardan Həsən bəy Zərdabi bir maarifçi kimi Azərbaycanın sosial-iqtisadi və mədəni geriliyinin əsas səbəbini elm və mədəniyyətin, dünyəvi təhsil ocaqlarının azlığı, despotizmin və dini fanatizmin geniş şəkildə yayılmasında görürdü. O, buna görə xalqın maariflənməsi üçün milli mətbuatın yaranmasını ən vacib amillərdən sayırdı.

Həsən bəy ana dilində qəzet çap etmək üçün hökumətə müraciət etmişdi. İstanbuldan mətbuat üçün avadanlıqlar, hürufat gətirmiş və nəhayət, xeyli zəhmətdən, əzab-əziyyətdən sonra “Əkinçi” qəzetinin ilk nömrəsi 1875-ci il iyulun 22-də işıq üzü görmüşdü. Bakıda qubernator mətbəəsində Azərbaycan dilində nəşr olunan bu qəzet bütün Qafqazda geniş əks-səda doğurdu.

Bu əks-səda tarixin bütün dövrlərində öz qüvvəsində qalırdı. 1995-ci ildə jurnalistlərə müraciətində Ümummilli Lider Heydər Əliyev deyirdi: “Əsası 120 il bundan öncə böyük alim, pedaqoq, jurnalist, ictimai xadim Həsən bəy Zərdabinin “Əkinçi” qəzeti ilə qoyulmuş milli mətbuatımız Azərbaycan xalqının mənəvi mədəniyyəti tarixinə şərəfli səhifələr yazmış, milli mənliyimizin formalaşmasında, mənəvi dəyərlərin qorunub saxlanılmasında misilsiz rol oynamışdır. Azərbaycan mətbuatı tarix boyu daim mütərəqqi ictimai idealların carçısı kimi çıxış etmiş, xalqımızın ən ülvi arzularının reallaşmasına öz töhfəsini vermiş, onun müstəqillik amalının güclənməsində, mənəvi dəyərlərinin tərəqqisində, milli şüurun, mədəniyyətin formalaşmasında böyük rol oynamışdır”.

Böyük maarifçi, demokrat Həsən bəy Zərdabi min bir əziyyətdən sonra nəşrinə icazə aldığı qəzetin adını “Əkinçi” qoysa da, o, senzura və dini xurafatın təqiblərindən yayınıb cəmiyyətin problemlərindən də bəhs edirdi. Həsən bəy “Əkinçi”nin səhifələrində ilk növbədə dünyəvi təhsilin təbliği sahəsində fəal iş aparırdı. Bu müddət ərzində o, doğma xalqının sosial və mənəvi dirçəlişi üçün yorulmadan çalışırdı.

Mirzə Fətəli Axundzadənin maarifçi ideyalarını daha da inkişaf etdirən Zərdabi xalqa demokratik azadlıqlar verilməsini tələb edir, əsrin əvvəllərində intişar etməkdə olan sosial-demokratiya ideyalarını mətbuat vasitəsilə dəstəkləyirdi.

Həsən bəy Zərdabi özünün sosial-iqtisadi və mədəni maarif mövzularında yazdığı bir sıra məqalələrində Azərbaycanda kənd təsərrüfatının inkişafını ləngidən feodal qaydalarına qarşı çıxış edir, çarizmin müstəmləkəçilik siyasətini kəskin tənqid edirdi. O, qəzetin təkcə naşiri və redaktoru deyil, həm də korrektoru və mürəttibi kimi çalışırdı.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xarici işlər naziri və parlamentin ilk sədri olmuş Əlimərdan bəy Topçubaşov “Əkinçi” qəzetinin ilk nömrəsinin 50 illiyi münasibətilə yazdığı “Azərbaycanın mayakı” məqaləsində belə qeyd edirdi: “Həsən bəy təkcə naşir və redaktor deyildi, həm də qəzetin yeganə əməkdaşı idi – xronika yazırdı, müxbirlik edirdi, qəzetin bütün “deşik”lərini doldururdu. Eyni zamanda, vaxtının çoxunu mətbəədə keçirirdi, qəzeti korrektə edirdi, yazışma aparırdı və s. Yerdə qalan inzibati və texniki işlər Hənifə xanımın (Həsən bəy Zərdabinin həyat yoldaşı) payına düşürdü – qəzetin yayılmasına rəhbərlik edirdi, ayrı-ayrı nüsxələri bir yerdə cəmləyib bağlama şəklinə salırdı, üstünə ünvan yapışdırıb poçta təhvil verirdi. Beləliklə də, bütün işlər Həsən bəylə Hənifə xanımın çiyinlərində keçirdi. Bütün nəşriyyat xərcləri isə həmişə “açıq” olan yeganə kassadan – Həsən bəyin müəllimlik məvacibindən çıxırdı”. Tobçubaşov bu yazısında Zərdabinin keçdiyi məşəqqətli yola elə işıq salır ki, əlavə şərhə ehtiyac belə qalmır.

“Əkinçi” qəzetinin 56 nömrəsi çapdan çıxıb. Zərdabi ilk dövrlərdə geniş kütlələrin “Əkinçi”yə marağının artması üçün hətta qəzetin pulsuz yayılmasına da cəhd edib. Yetər ki, qəzet oxunsun, insanlar dünyada baş verənlərdən xəbərdar olsunlar. Müsəlmanlar arasında ilk Avropa təhsili alan azərbaycanlı olan Həsən bəy Zərdabi nəşr etdiyi “Əkinçi” qəzeti ilə ana dilinin saflığı uğrunda yorulmadan mübarizə aparırdı. Yandırdığı maarif məşəlini ömrünün sonunadək əlindən yerə qoymayan böyük naşir qəlbinin hərarətini, gözünün nurunu bu müqəddəs amalın gerçəkləşməsinə həsr etdi.

Həsən bəy Zərdabi “Əkinçi”nin ətrafında tədricən ziyalılar və təhsil alan gənclərdən ibarət kifayət qədər böyük bir fəallıq qrupunu birləşdirdi. Seyid Əzim Şirvani, Nəcəf bəy Vəzirov, Mirzə Fətəli Axundzadə, Moskvada Petrovski-Razumovski adına Kənd Təsərrüfat Akademiyasında təhsil almış Əsgərağa Gorani, Hacı Məmmədsadıq və başqaları qəzetlə fəal əməkdaşlıq edirdilər.

Cənubi Qafqaz və Dağıstan şəhərlərində, İranda qəzetin müxbirləri var idi. Həsən bəy Zərdabi o zaman Peterburq, Moskva, Tiflis, İrəvan və Gəncədə, habelə digər yerlərdə işləyən azərbaycanlı, gürcü, rus dostları ilə sıx əlaqə saxlayırdı. Qəzetin nəşri bütün müsəlman Şərqi üçün böyük əhəmiyyət daşıyırdı. “Əkinçi” beynəlxalq əks-səda doğurdu. Bu qəzet bütün Şərq dünyasının Avropa üsulunda nəşr olunmuş birinci mətbu orqanı idi. Qəzetin nəşri xalqımızın mədəni tərəqqisində irəliyə doğru atılan mühüm bir addım idi. Həsən bəy Zərdabi qəzetin vəzifələrindən bəhs edərək onun ilk nömrəsində yazırdı: “Hər bir vilayətin qəzeti gərək o vilayətin aynası olsun, yəni, o vilayətin sakinləri elədiyi işlər, onlara lazım olan şeylər, xülasə, onların hər bir dərdi və xahişi o qəzetdə çap olunsun ki, o qəzetə baxan xalqı aynada görən kimi görsün”.

“Əkinçi” mütərəqqi-maarifçi, demokratik ideyaları təbliğ edir, mövhumata, cəhalətə qarşı çıxır, Azərbaycan gerçəkliyinin zəruri problemlərini qaldırırdı. Qəzet sosial-iqtisadi qayğıları aradan qaldırmaq və azadlığa çıxmaq üçün xalq kütlələrinin maariflənməsi ideyasını müdafiə edirdi. O, təhsil və tərbiyə məsələlərinə xüsusi əhəmiyyət verir, məktəblərdə yeni təlim və tərbiyə üsullarının tətbiq edilməsinə tərəfdar çıxırdı. “Əkinçi” Azərbaycanda təhsilin zəruriliyini irəli sürən ilk Azərbaycan qəzeti idi. Həsən bəy Zərdabi həyatının 40 ilindən çoxunu yorulmadan-usanmadan doğma xalqının maariflənməsi, mədəni xalqlar səviyyəsinə yüksəlməsi, ana dilində çağdaş və dünyəvi təhsil ocaqlarının yaradılması, milli ziyalıların yetişdirilməsi işinə həsr etdi. “Maarifdən, elmdən məhrum bir xalq işıqdan məhrumdur” – deyən bu böyük ziyalı inkişaf etmiş millətlər arasında doğma millətinin də imzasını görmək arzusu ilə ürəyini məşəl edib, xalqının elm, maarif, təhsil yolunu işıqlandırdı.

Tanınmış mətbuat tarixi tədqiqatçısı, “Şərq” qəzetinin baş redaktoru Akif Aşırlı “Azərbaycan mətbuat tarixi, 1875-1920-ci illər” adlı kitabında bildirir ki, “Əkinçi”nin sorağı Londona da gedib çıxmışdı: “Bakıya gələn bir fransız müxbiri isə Zərdabinin təkbaşına qəzet çap etdiyini öyrənib onun ziyarətinə getmiş və demişdi: “Siz həqiqi qəhrəmansınız. Bizdə belə bir kasıb qəzetdə işləməyə razı olan bir nəfər də tapılmazdı. Sizin enerjinizə heyranam. Görünür, öz xalqınızı ürəkdən sevirsiniz”. Fransız müxbirin dedikləri boş yerə deyildi – Zərdabini hərəkətə gətirən əsas güc onun xalqına bağlılığı və vətənpərvərlik hissi idi. “Əkinçi” erməni ideoloqlarının yerli əhaliyə qarşı açıq ideoloji savaş apardığı bir vaxtda xalqın səsi və müdafiə qalası rolunu oynayırdı. Həsən bəy isə bu faciələrin səbəbini xalqın savadsızlığında, dini fanatizmdə və gerilikdə görür, maarif yolu ilə bunların qarşısını almağa çalışırdı.

XIX əsrin sonlarında Azərbaycan məktəbinin proqramı, maddi bazasının yaradılması üsulları, müəllim kadrların hazırlanması, ana dilində dərsliklərin tərtib edilməsi məsələləri “Əkinçi” qəzetinin səhifələrində öz əksini tapırdı. Bu aktual məsələlərin müzakirəsində Mirzə Fətəli Axundzadə və Həsən bəy Zərdabi ilə yanaşı, Azərbaycan mədəniyyətinin görkəmli nümayəndələri də yaxından iştirak edirdilər.

“Əkinçi” Cənubi Qafqaz xalqları arasında çoxəsrlik əlaqələrin möhkəmləndirilməsi ideyalarının qızğın təbliğatçısı kimi çıxış edir və bu xalqların daha da yaxınlaşmasına səy göstərirdi. İlk mətbu orqan kimi “Əkinçi” təsərrüfat həyatı, əkinçilik məsələləri ilə yanaşı, cəmiyyətin inkişafı üçün yeni demokratik tələblər də irəli sürürdü. Azərbaycanın böyük dramaturqu Nəcəf bəy Vəzirov şairləri müasir həyatdan yazmağa, xalqı cəhalət və qəflət yuxusundan ayıltmağa, müasir ruhda tərbiyə etməyə çağırırdı.

Müasirləri böyük Azərbaycan ziyalısı və müəllimi, milli mətbuatımızı banisi, Vətənimizdə qadın təhsilinin ilk carçılarından biri olan Həsən bəy Zərdabinin millət yolundakı tarixi xidmətlərini yüksək qiymətləndirərək onu “Qafqaz müsəlmanlarının atası”, “Zaqafqaziya müsəlmanları ziyalılarının müəllimi” adlandırırdılar.

“Əkinçi”nin demokratik ideyaları bəzi mürtəce ruhanilər və çar məmurları tərəfindən narahatlıqla qarşılanırdı. Qaragüruhçular ona qarşı mübarizəyə qalxdılar. Nəticədə 1877-ci ilin əvvəllərində qəzetin abunəçilərinin sayı 300 nəfərə endi. Bunlardan da 150-si kənd yerlərində yaşayırdı. 1877-1878-ci illər Rus-Osmanlı müharibəsinin başlanması ilə çar senzurası qəzetdə siyasi xarakterli məsələlərə toxunmağı qadağan etdi. Daha sonra hökumət 1877-ci ilin sentyabrında qəzetin nəşrinin dayandırılması ilə bağlı fərman verdi. Sentyabrın 29-da “Əkinçi” öz nəşrini dayandırmağa məcbur oldu.

Milli mətbuatımızın “ilk qaranquşu” adlandırılan “Əkinçi” az yaşasa da, xalqın milli ruhda tərbiyə olunmasında böyük rol oynadı, Azərbaycanda mütərəqqi ictimai fikrin, mədəniyyətimizin inkişafında mühüm mərhələ oldu. O, qısa müddət ərzində ən qabaqcıl ziyalıları öz ətrafında birləşdirdi və Azərbaycan xalqının həyatına müsbət təsir göstərərək geniş kütlələri davamlı dəyişikliklər uğrunda mübarizəyə səslədi.

Həsən bəyin dəfni zamanı əlini onun nəşinə uzadan görkəmli ictimai-siyasi xadim Əhməd bəy Ağaoğlu Zərdabiyə “Ey müqəddəs ruh” – deyə müraciət edir. Bu gün qalib Azərbaycanın milli mətbuatının nümayəndələri əllərindəki qələm ilə Həsən bəy Zərdabinin ruhuna səslənərək deyir: “Ey müqəddəs ruh, sən ki, getmisən o dünyaya, gözün arxada qalmasın. Əsasını qoyduğun milli mətbuatımız “Əkinçi”ni beynəlxalq informasiya savaşında təmsil edir. Xalqı maarifləndirir, ideyalarını və ideallarını yaşadır”

Enerji siyasəti müasir dünyanın enerji ehtiyatlarını idarə etmək və istifadə etmək üçün müəyyən edilmiş strategiyalar, hədəflər və təlimatlar toplusudur.

Enerji siyasətinə enerji ehtiyatlarının istehsalı, paylanması, istehlakı və davamlılığı ilə bağlı ölkə və ya qurum tərəfindən müəyyən edilən strategiyalar daxildir. Bu strategiyalar enerji təhlükəsizliyini təmin etmək, ətraf mühitə təsirləri minimuma endirmək, enerji xərclərini nəzarət altında saxlamaq və bərpa olunan enerji mənbələrinə keçid kimi məqsədləri əhatə edə bilər. Enerji siyasətinin əsas məqsədləri enerji sektorunun davamlılığını təmin etmək və cəmiyyətlərin enerji ehtiyaclarını ödəməkdən ibarətdir. Bu məqsədlərə aşağıdakılar daxildir:

Enerji Təhlükəsizliyi: Enerji siyasəti enerji təchizatının sabitliyini təmin etmək və enerji mənbələrindən asılılığı azaltmaq məqsədi daşıyır. Bu, enerji böhranlarının qarşısının alınmasında mühüm amildir.

Ekoloji Davamlılıq: Enerji siyasəti ətraf mühitə təsirləri minimuma endirməyi hədəfləyir. Bu məqsədlə aşağı karbonlu və təmiz enerji mənbələri üçün stimullardan istifadə edilir.

İqtisadi Effektivlik: Enerji siyasəti enerji xərclərinə nəzarət etmək və iqtisadi artımı təşviq etmək məqsədi daşıyır. Enerjidən səmərəli istifadəni təşviq edir və enerji sektorunda məşğulluq yaradır.

Bərpa olunan enerji mənbələrinə keçid: Enerji siyasəti fosil yanacaqlardan bərpa olunan enerji mənbələrinə keçidi təşviq edir. Bu məqsədlə günəş enerjisi, külək enerjisi, su elektrik enerjisi və geotermal enerji kimi bərpa olunan mənbələrə xüsusi diqqət yetirilir.

Azərbaycan son illərdə enerji və nəqliyyat sahələrində bir sıra strateji qlobal layihələrin təşəbbüskarı olmuşdur. Bu layihələr, regionun enerji təhlükəsizliyinin təmin olunması və qlobal enerji bazarına çıxışın artırılması məqsədini daşıyır. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri və Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri kimi böyük infrastruktur layihələri Azərbaycanın regional rolunu gücləndirmiş, həmçinin Avropa bazarına enerji tədarükünü diversifikasiya etmişdir. TANAP və TAP qaz kəmərləri isə Azərbaycan qazının Avropaya daha geniş və davamlı ixracını təmin edir. Bakı-Tbilisi-Qars dəmiryolu layihəsi isə regional nəqliyyat əlaqələrini gücləndirərək Azərbaycanı Asiya ilə Avropa arasında vacib tranzit ölkəyə çevirir. Bu layihələr ölkənin iqtisadi inkişafına, regional əməkdaşlığa və enerji təhlükəsizliyinə böyük töhfələr verir.

Azərbaycan son iki onillikdə enerji və nəqliyyat sahələrində mühüm qlobal layihələrin təşəbbüskarı kimi çıxış etmişdir. Ölkənin geostrateji mövqeyi və zəngin enerji ehtiyatları sayəsində Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) neft kəməri, Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri, TANAP və TAP kimi layihələr həyata keçirilmişdir. Bu layihələr Azərbaycanın beynəlxalq enerji bazarına çıxışını təmin etməklə yanaşı, Avropanın enerji təhlükəsizliyinə də ciddi töhfə verir . Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu isə Azərbaycanın Asiya ilə Avropa arasında nəqliyyat körpüsünə çevrilməsində mühüm rol oynayır . Həm enerji, həm də nəqliyyat sahəsində həyata keçirilən bu layihələr, Azərbaycanın regional liderliyini möhkəmləndirməklə yanaşı, ölkənin iqtisadi inkişafına və beynəlxalq nüfuzuna da təsir etmişdir .

Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) Neft Kəməri

BTC layihəsinin əsas məqsədi Azərbaycanın Xəzər dənizi sektorunda hasil olunan nefti etibarlı və siyasi risklərdən uzaq bir marşrutla dünya bazarlarına çıxarmaq idi. Layihə 1999-cu ildə Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə prezidentləri tərəfindən imzalanan saziş əsasında həyata keçirildi və 2005-ci ildə istismara verildi .BTC, Xəzər regionunun enerji resurslarının Qərbə daşınmasında alternativ və təhlükəsiz yol təqdim etməklə, Azərbaycanın iqtisadi inkişafına, Gürcüstan və Türkiyənin isə tranzit ölkə kimi mövqeyinin möhkəmlənməsinə səbəb olmuşdur. Layihə həm də Avropanın enerji mənbələrini diversifikasiya etməsində mühüm rol oynamışdır .Kəmərin ümumi uzunluğu 1,768 km-dir: 443 km Azərbaycan, 249 km Gürcüstan və 1,076 km Türkiyə ərazisindən keçir. Səngəçal terminalından başlayıb, Aralıq dənizindəki Ceyhan limanına qədər uzanır. Günlük nəqletmə gücü 1 milyon barel neft təşkil edir.

Bakı-Tbilisi-Ərzurum (BTƏ) Qaz Kəməri

Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri (həmçinin Cənubi Qafqaz Boru Kəməri kimi tanınır), Azərbaycanın "Şahdəniz" qaz yatağından hasil edilən təbii qazın Gürcüstan və Türkiyə üzərindən daşınması üçün inşa edilmişdir. Layihənin əsas məqsədi qaz ixracını diversifikasiya etmək və Avropa üçün alternativ mənbə yaratmaq idi. Kəmərin uzunluğu təxminən 692 km-dir: 442 km Azərbaycan, 248 km Gürcüstan ərazisindən keçir, Ərzurum şəhərində isə TANAP kəməri ilə birləşir. Layihə 2006-cı ildə istismara verilmişdir. BTƏ kəməri, regionun enerji təhlükəsizliyinə böyük töhfə verir. Gürcüstan bu layihə vasitəsilə həm tranzit gəlirləri əldə edir, həm də qaz tədarükünü güzəştli şərtlərlə təmin edir. Türkiyə üçün bu kəmər enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Layihə həmçinin Cənub Qaz Dəhlizinin əsas hissəsidir və Avropanın Rusiya qazından asılılığını azaltmaq məqsədi daşıyır .

Bakı-Tbilisi-Qars (BTQ) Dəmir Yolu

Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyəni birləşdirən strateji nəqliyyat layihəsidir. 2017-ci ildə istifadəyə verilmiş bu dəmir yolu Asiya ilə Avropa arasında yeni logistik əlaqə yaradır. Kəmərin illik yükdaşıma qabiliyyəti ilkin mərhələdə 6,5 milyon ton, sərnişin daşıma gücü isə 1 milyon nəfər təşkil edir. Layihə Orta Dəhlizin əsas hissəsi kimi Azərbaycanın beynəlxalq tranzit imkanlarını genişləndirir . BTQ xətti Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu çərçivəsində fəaliyyət göstərərək Çin, Mərkəzi Asiya, Qafqaz və Avropanı birləşdirən ticarət körpüsüdür. Bu layihə region ölkələri arasında iqtisadi inteqrasiyanı sürətləndirir, ticarət dövriyyəsini artırır və Azərbaycanın geostrateji mövqeyini gücləndirir. Eyni zamanda Avropa üçün alternativ ticarət və enerji marşrutu kimi çıxış edir .

TANAP (Trans-Anadolu Qaz Kəməri)

TANAP (Trans-Anadolu Qaz Kəməri) layihəsi Azərbaycanın "Şahdəniz-2" qaz yatağından çıxarılan təbii qazın Türkiyə və oradan Avropa bazarına nəqlini təmin etmək məqsədi daşıyır. Layihə Cənub Qaz Dəhlizinin əsas seqmentlərindən biridir və enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasında mühüm rola malikdir. TANAP vasitəsilə Azərbaycan qazının beynəlxalq bazarlara çıxışı mümkün olmuşdur və bu da ölkənin iqtisadi və geosiyasi əhəmiyyətini artırmışdır . Kəmərin ümumi uzunluğu təxminən 1,841 km-dir və ilkin mərhələdə ildə 16 milyard kubmetr qaz nəql etmək gücünə malikdir. Bu həcmin 6 milyard kubmetri Türkiyəyə, qalan 10 milyard kubmetri isə Avropa bazarına yönəldilir. Gələcəkdə bu həcmin 31 milyard kubmetrə qədər artırılması nəzərdə tutulur . TANAP layihəsi Avropanın enerji mənbələrinin diversifikasiyasında mühüm rol oynayır. Layihə, xüsusilə Avropanın Rusiya qazından asılılığını azaltmaq baxımından strateji əhəmiyyətə malikdir . TANAP, TAP (Trans-Adriatik Qaz Kəməri) ilə birgə işləməklə, Azərbaycan qazını Yunanıstan və Albaniya üzərindən İtaliyaya qədər çatdırır. Bu isə Avropanın enerji təhlükəsizliyinə ciddi töhfə verir və regionda enerji bazarında rəqabəti artırır .

TAP (Trans-Adriatik Qaz Kəməri)

TAP (Trans-Adriatik Qaz Kəməri), Azərbaycanın "Şahdəniz-2" yatağından hasil olunan təbii qazın Avropa bazarına çatdırılmasını təmin edən Cənub Qaz Dəhlizinin son seqmentidir. TAP, Türkiyə-Yunanıstan sərhədində TANAP (Trans-Anadolu Qaz Kəməri) ilə birləşərək, Yunanıstan, Albaniya və Adriatik dənizi vasitəsilə İtaliyanın cənubuna qədər uzanır . Bu marşrut, Azərbaycanın qazını Avropa bazarlarına ən qısa və səmərəli şəkildə çatdırmaqla enerji təchizatının diversifikasiyasına töhfə verir. TAP layihəsi, Avropanın enerji təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi və qaz təchizatının diversifikasiyası baxımından strateji əhəmiyyətə malikdir. Layihə, Avropa İttifaqının "Ortaq Maraqlı Layihələr" siyahısına daxil edilmişdir . TAP vasitəsilə, Avropa bazarına illik 10 milyard kubmetr təbii qaz nəql olunur ki, bu da regionun enerji asılılığını azaltmağa və enerji bazarında rəqabəti artırmağa xidmət edir. Geosiyasi baxımdan, TAP layihəsi Azərbaycanın və Türkiyənin Avropa enerji bazarındakı rolunu gücləndirir və regionda enerji əməkdaşlığının inkişafına töhfə verir. Eyni zamanda, bu layihə, Avropanın enerji təchizatında Rusiyadan asılılığını azaltmaq istiqamətində atılan mühüm addımlardan biridir .

Digər qlobal layihələr və inkişaf perspektivləri

Regionda enerji və nəqliyyat sahəsində bir sıra digər mühüm təşəbbüslər həyata keçirilir. Məsələn, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu ilə yanaşı, Cənub Qaz Dəhlizi və TANAP kimi layihələr Azərbaycanın regional enerji və nəqliyyat tranzit potensialını artırır . Bundan əlavə, Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri və digər regional infrastruktur layihələri enerji təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə töhfə verir . Azərbaycan gələcəkdə də beynəlxalq əməkdaşlığı genişləndirməyi və regionda enerji, nəqliyyat, həmçinin rəqəmsal infrastruktur sahəsində yeni layihələri dəstəkləməyi planlaşdırır. Ölkə, Avropa, Asiya və Qafqaz ölkələri ilə enerji tranzitinin inkişafında strateji tərəfdaş kimi rolunu möhkəmləndirməkdədir . Bununla yanaşı, ölkə beynəlxalq investisiyaların cəlb edilməsi və regional əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi üçün təşəbbüslərini davam etdirir. Bu istiqamətdə Azərbaycanın təşəbbüsləri regional inteqrasiyanı gücləndirməklə yanaşı, dünya enerji bazarlarında öz mövqeyini möhkəmləndirməyə xidmət edir .Azərbaycanın təşəbbüsü ilə həyata keçirilən qlobal layihələr ölkənin regional mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirmişdir. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri, TANAP və TAP kimi enerji infrastruktur layihələri Azərbaycanın enerji ixracatçısı kimi rolunu artırmaqla yanaşı, regionun enerji təhlükəsizliyinə mühüm töhfələr verir. Bu layihələr, həmçinin nəqliyyat və tranzit imkanlarını genişləndirərək, Azərbaycanın beynəlxalq ticarət əlaqələrinin inkişafında vacib amil kimi çıxış edir . Qlobal enerji və nəqliyyat sahəsində Azərbaycan, Cənub Qaz Dəhlizinin əsas oyunçusu olaraq, Avropa, Asiya və Qafqaz regionları arasında strateji körpü funksiyasını yerinə yetirir. Bu, ölkənin geopolitik əhəmiyyətini artırmaqla yanaşı, enerji bazarlarının diversifikasiyasına da xidmət edir . Azərbaycanın beynəlxalq əməkdaşlıq və investisiyaların cəlbi istiqamətindəki uğurları regionda davamlı inkişafın təminatçısıdır .

Beləliklə, bu layihələr Azərbaycanı regional lider və qlobal enerji təhlükəsizliyində mühüm tərəfdaş kimi təqdim edir, ölkənin iqtisadi inkişafını və strateji mövqeyini möhkəmləndirir.

1994-cü ildə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin hazırlayıb həyata keçirdiyi neft strategiyasının həyata vəsiqə alması üçün imzalanan “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycana çox iri həcmli sərmayələrin cəlb edilməsinə imkan yaratmışdır. XX əsr tariximizin parlaq siması, böyük şəxsiyyəti olan ulu öndər Heydər Əliyevin 1994-cü ilin sentyabr ayında dünyanın tanınmış neft şirkətləri ilə Azərbaycan arasında “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması yalnız ölkəmizin neft strategiyasının uğurla reallaşması və gələcək iqtisadi inkişaf, enerji siyasətində təməllərini formalaşdırıldı. Əsrin müqaviləsi Azərbaycanın təhlükəsizlik konsepsiyasına əlavə edilən olduqca mühüm, həm qlobal məzmun daşıyan siyasi və tarixi bir hadisə kimi tarixdə öz layiqli yerini almışdır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin xalqımız, dövlətimiz və ümumən bəşəriyyət qarşısında tarixi xidmətləri misilsiz xidmətləri olmuşdur. Ulu Öndər Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi inkişaf strategiyası ilə müstəqil dövlətimizi tarixinin ən qüdrətli intibah dövrünə yetirmiş qətiyyətli lider , iki əsrin problemini həll etməyə nail olan güclü Prezident cənab İlham Əliyev müzəffər Ali Baş Komandandır. Azərbaycanı qlobal enerji təhlükəsizliyində etibarlı tərəfdaşa çevirmiş Prezident cənab İlham Əliyev Azərbaycanın “yaşıl artım” ölkəsinə və “yaşıl enerji” məkanlarına transformasiyasının ideoloqu və eyni zamanda güclü dəstəkçisidir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev ölkəni iqtisadi inkişaf və uğurlar əsasında dünya arenasında böyük nailiyyətlərə çatdıran dinamik və fəal birliderdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi dövründə Azərbaycanın iqtisadiyyatı inkişaf edərək, beynəlxalq bazarlarda müstəqil və təsirli mövqeyə yüksəldmişdir. Bakı-Supsa, Bakı-Tiflis-Ceyhan neft, Bakı-Tiflis-Ərzurum qaz kəmərləri, Cənub Qaz Dəhlizi layihəsi regionun əhəmiyyətini artırmışdır . Bütün bu layihələr Avropa üçün yeni enerji mənbələrinin əsasını qoymuşdur və Azərbaycanın regionun əsas iştirakçısı və beynəlxalq arenada əhəmiyyətli aktor kimi önəmini artırmışdır. Azərbaycanın suverenliyini tam bərpa etmişdir. Azərbaycan sosial-iqtisadi inkişafının yeni mərhələsinə qədəm qoyaraq gələcəyə doğru uğurla irəliləyir. Azərbaycanın uğurlu inkişafının və əldə olunan qələbələrin arxasında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə böyük işlər və ağır zəhmət dayanır.

Murtəza Həsənoğlu

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının dekanı, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

Talıb Allahquliyev

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının tələbəsi

20 may 2025-ci il tarixdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev Macarıstanın Baş naziri Viktor Orbanın dəvəti ilə Macarıstanda işgüzar səfərdə oldu. İşgüzar səfəri zamanı ölkə başçısı mətbuata verdiyi açıqlamada iki ölkə arasında münasibətlərin yüksələn xətt üzrə inkişaf etdiyindən bəhs edib . “Bu gün danışıqlar və məhdud tərkibdə keçirilmiş görüş zamanı bir daha gördük ki, bir çox məsələlər üzrə mövqeyimiz üst-üstə düşür. Bu gün dəyişən dünyada gedən proseslərə nəzər saldıqda, yenə də mövqelərimizdə elə bir böyük fərq yoxdur. Azərbaycanla Macarıstan arasında bir çox oxşarlıqlar var. Birincisi, bizim tarixi köklərimiz. Bilirəm ki, macar xalqı öz tarixi köklərinə çox bağlıdır. Ölkələrimizin əhalisinin sayının təxminən eyni olması, ölkə ərazisinin sahəsi də demək olar bir-birinə çox yaxındır. Macarıstan və Azərbaycan açıq dənizlərə çıxışı olmayan ölkələrdir. Düzdür, biz Xəzər dənizinin sahilində yerləşirik, ancaq açıq dənizlərə bizim də çıxışımız yoxdur. Macarıstan müharibə aparan ölkə ilə həmsərhəddir. Biz də eyni vəziyyətdəyik. Siz müharibə aparan bir ölkə ilə, biz isə digəri ilə həmsərhədik. Yəni, bu oxşarlıqlar təbii olaraq qarşılıqlı anlaşma üçün də gözəl zəmin yaradır. Çünki biz demək olar ki, eyni çağırışlarla üz-üzəyik” deyən ölkə başçısı həmçinin onu da qeyd edib ki,

“Azərbaycan, dörd il yarım əvvəl müharibə aparan ölkə olmuşdur. Biz öz ərazimizdə müharibə aparmışdıq. Ermənistanın 30 illik işğalına son qoymuşduq. Düzdür, bizim müharibəmiz Rusiya-Ukrayna müharibəsi kimi 3 ildən çox yox, cəmi 44 gün ərzində aparılmışdır. Hər gün biz irəliyə gedirdik, bir addım geri atmamışdıq, ordumuzda bir dənə də olsun fərari olmamışdır. Ermənistan ordusunda isə onların özlərinin etirafına görə 12 min fərari olmuşdur. Sülh müqaviləsinin mətninin müəllifi də biz olmuşuq və məhz bu mətn bu gün Ermənistan tərəfindən qəbul edilib, təbii ki, müəyyən düzəlişlərlə. Amma prinsip etibarilə bizim təklif etdiyimiz məsələ bu gün artıq Ermənistan tərəfindən qəbul edilib. Qaldı ki, sülh müqaviləsinin bağlanmasına, burada iki əsas şərt var. Birincisi, Ermənistan konstitusiyasında bu günə qədər Azərbaycana qarşı ərazi iddiası vardır. Bu, dəyişdirilməlidir. İkincisi isə Qarabağ münaqişəsini həll etmək üçün yaradılmış ATƏT-in Minsk qrupu ləğv edilməlidir. Bu, artıq de-fakto fəaliyyət göstərmir, de-yure bunun ləğvi zəruridir. Əfsuslar olsun ki, Ermənistan tərəfi hələ ki, bu iki şərtimizi qəbul etmək istəmir. Ancaq son illərin hadisələri və proseslərin gedişatı onu göstərir ki, gec-tez onlar bizim təklifimizlə razılaşmağa məcbur olacaqlar. Çünki bu təkliflərdə qeyri-adi heç bir məsələ yoxdur”.

Qarşılıqlı etimadın və ikitərəfli münasibətlərin önəmini ifadə edən Prezident İlham Əliyev qeyd etdi ki, “Bizim ikitərəfli gündəliyimiz də kifayət qədər genişdir. Macarıstan şirkətləri Azərbaycanın əsas iki neft və qaz layihəsində pay sahibidir - “Azəri-Çıraq-Günəşli” və “Şahdəniz” yataqlarında. Gələn ilin əvvəlində növbəti kontrakt imzalanacaqdır. Azərbaycanın qurudakı neft yataqlarında Macarıstan şirkəti fəaliyyətə başlayacaq. Biz keçən ildən etibarən Macarıstana təbii qazın ixracına başlamışıq. Biz Macarıstanın tələbatı səviyyəsində qaz təminatı təşkil edə bilərik. Bizim qaz resurs bazamız kifayət qədər genişdir və genişlənir, yeni qaz yataqları istismara veriləcək. Biz bu gün 12 ölkəyə təbii qaz ixrac edirik. Onlardan 10-u Avropa ölkəsidir, 8-i isə Avropa İttifaqı üzvüdür. Avropa Komissiyası Azərbaycanı Pan-Avropa qaz təchizatçısı ölkə və etibarlı tərəfdaş kimi tanıyır. Əgər biz qaz ixracının coğrafiyasına baxsaq, görərik ki, burada nəinki Avropa məkanında, dünya miqyasında boru xətti ilə nəql edilən qazın coğrafi əhatəsinə görə Azərbaycan dünyada qabaqcıl yerlərdədir. Bizim gələcəkdə qaz ehtiyatlarımızın işlənilməsi nəzərdə tutulur. Biz, eyni zamanda, Macarıstanla yaşıl enerji üzrə fəal işləyirik. Azərbaycanın çox böyükmiqyaslı yaşıl enerji gündəliyi vardır. Biz növbəti beş il ərzində 6 min meqavat gücündə yaşıl enerji istehsal edəcəyik. 500 meqavat son iki il ərzində yaradıldı, 6 min meqavat beş il ərzində təmin ediləcək. Yəni bu, reallaşacaq layihələrdir. Təkcə bu layihələr bizə təqribən 3-4 milyard kubmetr qaza qənaət etmək üçün imkan yaradacaq ki, bunun da əsas istiqaməti təbii ki, Türkiyə və Avropa ölkələri olacaqdır. Macarıstan müstəqil siyasət aparan nadir ölkələrdən biridir. Xüsusilə Avropa İttifaqı çərçivəsində müstəqil siyasət aparmaq kifayət qədər çətindir. Çünki bir çox qaydalar, oturuşmuş prinsiplər var və Avropa İttifaqının vahid xarici siyasəti təbii olaraq prinsiplərdən biridir. Buna baxmayaraq, dostum Viktor Orban həmişə Macarıstanın dövlət və milli maraqlarını hər şeydən üstün tutub. Biz bunu alqışlayırıq. Hər zaman Macarıstanın maraqlarını qoruyub və Macarıstan üçün nə xeyir gətirirsə, o təşəbbüslərə qoşulub, nə xeyir gətirmirsə, o təşəbbüslərdən həmişə uzaq olub. Yenə də deyirəm, Avropa İttifaqının içində ola-ola bu siyasəti aparmaq, deyə bilərəm ki, doğrudan da böyük qəhrəmanlıq, siyasi iradə və düşünülmüş siyasət tələb edir. Bütün bunlar da Macarıstanda var”

Azərbaycan ilə Macarıstan dostluq və əməkdaşlıq münasibətlərinə nəzər salsaq deyə biləri ki, bütün məsələlərdə ölkələrimiz birgə fəaliyyətlərini bundan sonra da yüksələn xəttlə inkişaf etdirəcəkdir.

Samirə Hüseynova

Professor Məqsəd Səttarovun 100 illik yubileyinə və unudulmaz xatirəsinə ithaf olunur

Çətin ki, fəlsəfənin düşüncələr və kəşflərin yalnız bir-birini qarşılıqlı surətdə əlaqələndirdiyi, şərtləndirdiyi deyil, həm də insanın xasiyyəti, başqaları ilə münasibətləri və onun taleyi ilə bağlılıqda bulunduğu xüsusi bir elm sahəsi olduğu ilə kimsə mübahisə edər.

Görkəmli Azərbaycan müəllimi, fəlsəfə elmləri doktoru, professor, Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü Məqsəd Məhəmmədəli oğlu Səttarovun həyat və yaradıcılığı bu fikrimizi təsdiq edir. O, uzun illər boyu Elmlər Akademiyası sistemində çalışmış, Fəlsəfə Kafedrasına rəhbərlik etmiş, o zamanlar peşə seçimindən asılı olmayaraq fəlsəfədən imtahan verən və bunun, onların fikrincə, alim karyeralarına əsla mane olmadığını, əksinə, təfəkkürlərinin daha məntiqli olmasına kömək etdiyini, dünyagörüşlərini genişləndirdiyini etiraf edən bütün alimlər arasında xüsusi nüfuz sahibi olmuşdur.

Məqsəd müəllim 1925-ci il mayın 13-də ovaxtkı Qazax qəzasının (9 dekabr 1867-1929) Poylu kəndində ziyalı ailəsində anadan olub, II Dünya müharibəsində iştirak edib, ağır yaralandıqdan sonra Vətənə qayıdaraq müəllimliyini davam etdirib. Qeyd etmək lazımdır ki, biz azərbaycanlılar dünyaya göz açdığımız yurda həmişə xüsusi hüsn-rəğbət bəsləyirik, Qazax bölgəsi isə bir çox məşhur Azərbaycan maarifçi və şairlərinin doğulduğu yerdir. Görünür, elə buna görə də o, sonralar, elmi karyerası illərində Azərbaycan təhsili və mədəniyyətinin xüsusiyyətlərinin dərkinə müraciət edərək, kiçik Vətənini, onun gözəlliyini, məktəblərini, xüsusi ab-havasını və orada müəllimliyə, təhsilə göstərilən ehtiramı həmişə qeyri-adi mehribanlıqla xatırlayırdı.

Məqsəd Səttarov yüksəkkeyfiyyətli fəlsəfə olmadan fundamental tarix elmi yaratmağın çətin olduğunu yaxşı başa düşərək, 1945-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (ADU) tarix fakültəsinin nəzdindəki fəlsəfə şöbəsinə daxil olur. 1950-ci ildə ADU-da təhsilini müvəffəqiyyətlə, fərqlənmə diplomu ilə başa çatdırır və elə həmin il Universitetin aspiranturasına qəbul olunur və onu bitirən kimi fəlsəfə elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almaq üçün dissertasiya müdafiə edir. O dövrdə ölkədə alim az idi və alimlik dərəcəsi layiqli ehtiram doğururdu, çünki bu, onun sahibinin xüsusi elmi statusundan xəbər verirdi. Məqsəd Səttarovun aspiranturada oxuduğu illər ərzində nüfuz qazandığını, zəhmətkeş və istedadlı, uğurlu tədqiqatçı olduğunu sonralar onun tələbə yoldaşları olmuş akademik Firidun Köçərli, müxbir üzv Ziyəddin Göyüşov və o dövrün bir çox başqa filosof və tarixçiləri xatırlayırdılar. Tezliklə Məqsəd Səttarov fəlsəfə kafedrasında baş müəllim, sonra isə dosent vəzifələrində çalışmağa başlayır. Bununla belə, düşünürük ki, onu elmi fəaliyyət, filosof alim karyerası daha çox cəlb edirdi və bu səbəbdən artıq 1950-ci illərin sonlarından etibarən o, taleyini ömürlük olaraq Fəlsəfə İnstitutu ilə bağlayır. Demək lazımdır ki, Fəlsəfə İnstitutunun özünəməxsus aurası var idi və indi də vardır. Düşünürük ki, vaxtilə burada işləyən və indi də çalışanların arasında onu sözdə sevən də, bəyənməyən də ola bilər, lakin karyerasını onunla əlaqələndirənlər, göründüyü kimi, həyatlarını onunla möhkəm bağlamış olurlar. Bu İnstitutun profili və adı bir neçə dəfə dəyişib. Lakin o, həmişə ölkədə fəlsəfi araşdırmaların mərkəzində olub; onun filosofları ondan kənarda da tanınıb və tanınır, onların vəzifə və dərəcələrinə, ən əsası isə biliklərinə hörmət edilib və göstərilir. Xatırladaq ki, ötən əsrin 60-80-ci illərində ovaxtkı Orta Asiya respublikalarında Müdafiə Şuraları olmadığından onların alimləri dissertasiyalarını bu cür şuraların olduğu bizim Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunda müdafiə edirdilər. İnstitutun aparıcı mütəxəssislərindən biri kimi Məqsəd Səttarov isə ənənəvi olaraq həmin şuraların tərkibinə daxil edilirdi və onun sözü geniş Sovet İttifaqı məkanında olduqca keçərli idi. Həmin dövrdə o, Dialektik və Tarixi Materializm Şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışırdı. İndi, əlbəttə, bütün bunlar fəlsəfənin mühüm inkişaf təmayülü deyil, amma o zaman bu, əsas fəlsəfi fənn sayılırdı və təbii ki, belə bir şöbəyə ölkənin ən nüfuzlu filosoflarından biri rəhbərlik etməli idi. Məqsəd müəllimin Elmlər Akademiyasının Fəlsəfə Kafedrasının müdiri təyin edilməsi, Akademiyanın müxbir üzvü seçilməsi yəni o vaxt ölkədəki bütün filosofların biliklərini yoxlamaq üçün bir növ kart-blanş, tam sərbəstlik alması bu nüfuzun varlığına şəhadət edirdi. Fəlsəfədən imtahan vermək isə asan iş deyildi: bunun üçün sən çox şey bilməli, belə demək caizsə, biliklərinin mötəbərliyi sınağından keçməli idin. Bunları sonralar 1970-1990-cı illərdə İnstitutun filosofu olmuş indiki tanınmış əməkdaşlarından bəziləri, o cümlədən Eynulla Mədətli (direktor müavini), Rəna Mirzəzadə və Sakit Hüseynov (şöbə müdirləri) xatırlayırlar. Hazırda onların hamısı artıq elmlər doktoru və görkəmli alimlərdir. Bununla belə, Məqsəd müəllimin tələbkarlığını və bilik zənginliyini, eyni zamanda, gənc və perspektivli alimlərə göstərdiyi qayğıkeş münasibəti unutmayıblar.

Alimlərdən söz düşəndə onların seçib keçdikləri yol, kitabları, məqalələri yada düşür. Məqsəd Səttarov təxminən otuz ildən çox Fəlsəfə Kafedrasına rəhbərlik etmiş və fəlsəfə, din, ontologiya, qnoseologiya və etikanın bir çox aktual problemlərinə həsr olunmuş otuz kitab, monoqrafiya və çoxsaylı məqalələr yazmışdır. Onun tələbələrindən biri hesablamışdır ki, həcm etibarilə bu, 200-dən çox çap vərəqinə bərabərdir. Bəli, o illərdə əsər dərc etdirmək çətin idi, bunun üçün bir çox maneələri keçməli, hər bir sətir üçün narahat olmalı idin. Buna görə də bu, son dərəcə yüksək kəmiyyət və müvafiq keyfiyyət göstəricisidir. Əlbəttə, bu, sovet dövrünün fəlsəfəsi idi, amma həmin elm Məqsəd müəllimə əməli olaraq, marksist ideologiyasının süqutundan dərhal sonra fəlsəfə, ideologiya və ilahiyyat problemləri ilə məşğul olmağa imkan verdi. O yaxşı anlayırdı ki, dindarlıq və ilahiyyat həmişə fəlsəfi refleksiya obyektidir. Onu həm də o zamanlar yalnız marksist-leninist adlandırıla bilən etika cəlb edirdi. Lakin o dövrün filosofları, məsələn, Məqsəd Səttarov və ya onun dostu və həmkarı Ziyəddin Göyüşov bilirdilər ki, etika sadə insanların səadət, ədalət və vicdan haqqında düşüncələrini, onların bəslədikləri arzu və ümidləri ehtiva edir. Məqsəd Səttarov, onun dost və həmkarları olan alimlər bunu başqalarının sözündən deyil, Azərbaycanın kənd və şəhərlərindən onlardan məsləhət istəyən, tövsiyə gözləyən insanların onlara yazdıqları məktublardan bilirdilər. Hazırda bunu çox vaxt elmdən uzaq adamlar edir, bu isə, bizcə, təəssüf doğurmaya bilməz. Məqsəd müəllimin nəsihətlərini bir çoxları bu gün də xatırlayır. Görünür, bu, həm də onun elmi əsərlərin çox gözəl redaktoru olması ilə də bağlıdır. Bu gün İnstitutda XX əsrin sonlarında hazırlanmış fəlsəfi əsərləri gözdən keçirəndə görə bilərik ki, Məqsəd Səttarov onlardan bir çoxunun redaktoru, əksər hallarda kollektiv nəşrlərin redaksiya heyətinin üzvü olub. Bu məqalənin müəllifi onu da xatırlayır ki, Məqsəd müəllimin fövqəladə hafizəsi var idi, o, dünya siyasətini yaxşı başa düşür, ədəbiyyatı əla bilir, musiqi sənətinin qədir-qiymətini dərindən anlayırdı.

Onun əsərləri çoxaspektlidir, fəlsəfə və ictimai elmlərin bir çox aktual məsələlərinə həsr olunub. Ömrünün son illərində ərsəyə gətirdiyi “Fəlsəfə və ideologiya”, yaxud Məqsəd müəllim həyatdan gedəndən sonra işıq üzü görmüş “İnsan və cəmiyyət haqqında düşüncələr” adlı əsərlərini xatırlayıram. Filosof bu kitablarında o dövr üçün yeni olan problemlərə toxunur və onları mənalandırır. Onun cəmiyyət və ideologiya haqqında düşüncələri o illərin filosoflarının fikir və ideyalarının təsdiqi kimi müəyyən maraq kəsb etməklə bərabər, həm də misilsiz əhəmiyyət daşıyır. Gənc filosoflar bəzən belə hesab edirlər ki, keçmiş artıq arxada qalıb, amma onun bu gün yaşayanların fikir və düşüncələrində varlığını nəzərə almırlar. Odur ki, Məqsəd Səttarovun ideya və düşüncələri alimlər tərəfindən müzakirə edilir, məsləhətləri yada salınır. Bu isə o deməkdir ki, yaddaş mürəkkəb və polifonik fenomendir, onu bəsitləşdirmək olmaz, ona ciddi yanaşmaq lazımdır. Hafizə bizim özümüzdə çox şeyi anlamağa kömək edir.

Nəhayət, bu məqalənin müəllifinin özü də Məqsəd müəllimi yaxşı tanıyır, onunla ünsiyyətdə olur, məsləhətləşir, bəzən cavabında ona nəsə deyirdi. Onun 1990-cı illərin əvvəllərində ölkədə yaranmış vəziyyətlə, Azərbaycanın gələcək taleyi ilə bağlı keçirdiyi böyük narahatlığını xatırlayıram. O, Ümummilli Lider Heydər Əliyev haqqında dərin ehtiramla danışır, Ulu Öndər əvvəlcə ölkəyə qayıdanda və sonra ona rəhbərlik etməyə başlayanda isə Məqsəd müəllim xatircəm oldu ki, indi təlaş etməmək olar: Azərbaycan tərəqqi edəcək, sabit, çiçəklənən dövlətə çevriləcək.

Onun elmlərin ən əhəmiyyətlisi, onların şahı hesab edərək çox sevdiyi fəlsəfə haqqında dediyi söz və fikirlər yaddaşımda qalıb. O həm də əmin idi ki, əski və müasir fəlsəfi məktəblər haqqında hər şeyi bilmək, metodologiya və metodikalarla maraqlanmaq gərəkdir, amma bu, doğma Azərbaycan fəlsəfəsinə, mədəniyyətinə xidmət göstərməlidir. Onsuz keyfiyyətli pedaqogika, psixologiya, sosiologiya və s. ola bilməz. Əfsuslar ki, çoxları bunu unudub və bu huşsuzluğun bəhrəsini görür.

Biz bilirik ki, Məqsəd müəllimin ailəsi fəlsəfəyə yad deyil, onun surətini, yaradıcılığını parlaq xatirələrdə yaşadır və biz filosoflar da onlara qoşuluruq...

İlham MƏMMƏDZADƏ

AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya

İnstitutunun direktoru, professor

"Heydər Baba, sənin üzün ağ olsun,

Dört bir yanın bulaq olsun, bağ olsun,

Bizdən sonra sənin başın sağ olsun”… (Şəhriyar)

İran İslam Cümhuriyyətinin Prezidenti Məsud Pezeşkianın Azərbaycan Respublikasına ilk dövlət səfəri həm siyasi çevrələrdə, həm də geniş ictimaiyyət arasında böyük ilgi doğurmaqdadır; lakin bu səfər təkcə törən və protokol çərçivəsindəki rəsmi görüşlərdən ibarət deyildir, əlbəttə – səfərin mahiyyəti özündən böyükdür… Yaxın-uzaq dairələrdə Pezeşkianın Bakıda söylədiyi səmimi bir sözün, cümlənin belə peşində olan, o sözə, cümləyə yeni anlamlar yükləyənlər oldu və yəqin yenə olacaq.

Örnəyi, “Özümü Təbrizdəki, Ərdəbildəki kimi hiss edirəm” – bax, bu cümləyə necə biganə qalasan?.. – Bu cümlə səfərin mahiyyətinin və yeni dönəmin ruhunun dərin ifadəsi kimi qəbul görə bilməzmi?..

Bu sözlər, öz zahiri sadəliyinin arxasında dərin tarixi, mədəni və strateji kontekst daşıyır. Səfərin ən önəmli sonuclarından biri olan Birgə Bəyanat isə bu sözlərin diplomatik manifesti xarakterizəsini inkar etmir.

Birgə Bəyanatın məzmununda tarixi dönüş siqnalları görünür.

Prezidentlərin Birgə Bəyanatında bir sıra məqamlar özəlliklə diqqətəlayiqdir. Bəyanat (qısa desək) iki ölkənin beynəlxalq hüququn və mehriban qonşuluğun gərəkdirdiyi münasibətləri inkişaf etdirmək əzmini

bir daha açıq şəkildə təsdiqlədi.

Özəlliklə, Bəyanatda Azərbaycanın işğaldan azad etdiyi Qarabağ və Gündoğar Zəngəzur bölgələrində həyata keçirilən quruculuq işlərinə Tehranın müsbət münasibətinin vurğulanması, öncəki bəlli, danılmaz gərgin fonu aradan qaldırmaq niyyətinin rəsmi təsdiqi kimi dəyərləndirilə bilər. Bu, eyni zamanda, Tehranın Zəngəzur dəhlizi mövzusunda öncəki illərə aid ehtiyatlı və (açığını desək) bəzən skeptik yanaşmasında korrektə etdiyinin bir işarəsidir.

Tehran-Bakı münasibətləri bölgəsəl və qlobal gerçəkliklər kontekstində də fərqli dərəcə nümayişinə müsaiddir.

Səfər və Birgə Bəyanat həm də yeni geosiyasi gerçəkliklər fonunda dəyərləndirilməyi haqq edir. Güney Qafqazda baş verən transformasiyalar, Azərbaycan-Türkiyə tandeminin artan gücü və bölgənin daşımaçılıq-logistika xəritəsində formalaşan yeni əlaqə xəttləri İran üçün də işbirliyi imkanlarını qaçırmamağın vacibliyini diktə edir.

Bəyanatda həmçinin Quzey-Güney beynəlxalq daşımaçılıq dəhlizi çərçivəsində işbirliyinin genişləndirilməsi, sərhəd-keçid məntəqələrinin təkmilləşdirilməsi, gömrük və daşımaçılıq sahəsində koordinasiyanın artırılması vurğulanır. Bu, Tehran üçün bizimlə münasibətlərdə yeni iqtisadi dinamikanın işarəsidir.

Pezeşkianın Bakıda vurğuladığı iqtisadi işbirliyi çağırışları, Birgə Bəyanatda konkret layihələr səviyyəsində dəstəklənərək, iqtisadi-ticari münasibətlərin sadəcə kağız üzərində yox, gerçək infrastruktur layihələri üzərindən dərinləşəcəyinin siqnalını verdi.

Beləliklə,

Məsud Pezeşkianın Azərbaycan Respublikasına səfəri təkcə rəsmi ziyarət deyildi; bu, həm də Bakının, Təbrizin, Ərdəbilin, Tehranın, bəlkə şəhərlərüstü və daha böyük coğrafiyanın ortaq tarixinə, taleyinə doğru atılan strateji addımdır.

Birgə Bəyanat, yalnız iki ölkənin dövlət başçıları tərəfindən imzalanmış bir sənəd olmaqda qalmayıb, həm də bölgədə sabitlik, işbirliyi və tarixi bağların yeni mərhələyə qədəm qoyduğunun hüquqi, siyasi ifadəsidir.

Bu səfər, yeni dönəmin başlanğıcı kimi tarixə düşmək potensialına sahibdir — yetər ki, bu qarşılıqlı iradə ardıcıl addımlarla möhkəmlənsin.

Pezeşkianın tez-tez (və Bakıda – Heydər Əliyev Mərkəzində də) müraciət etdiyi “Heydər Babaya salam” əsərində ustad Şəhriyar necə deyirdi? –

“Daşlıbulaq, daş-qumunan dolmasın,

Bağçaları saralmasın, solmasın,

Ordan keçən atlı susuz qalmasın;

Deynən bulaq, xeyrin olsun, axarsan,

Üfüqlərə xumar-xumar baxarsan”…

Deyirəm, nə qəribə təvafüqdü… – Prezident Pezeşkianın respublikamıza ilk səfəri 28 aprelə düşdü… Ondan öncə isə Prezident Həsən Ruhani 7 il qabaq – 2018-ci il martın 28-də Bakıya gəlmişdi; Azərbaycan nə 7 il öncəki, nə də 125 il öncəki Azərbaycan deyil, əlbəttə. Əlbəttə, öz ərazi bütövlüyünü, suverenliyini bərpa etmiş Azərbaycanın gündəliyi, öncəliyi indi tamam başqadır…

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN

Əkbər QOŞALI

Aydınlar.az

TORPAĞIN ARZUSU…

Dahi Azərbaycan rəssamı Səttar Bəhlulzadənin “Torpağın arzusu” əsəri mən doğulmamışdan 10 il öncə çəkilib. - Azərbaycan təsviri sənətində unikal bir mənzərə poetikasını təcəssüm etdirən “Torpağın arzusu”nu çəkəndə rəssamın 54 yaşı vardı - sənətinin lap zirvə vaxtlarıydı… Hətta sənətkarın yaradıcılığında “partlayış dönəmi” (1950-ci illərin sonu – 1960-cı illər) də adlanırmaq olar: Bu, Bəhlulzadənin öz bənzərsiz üslubunu tapdığı və təbiətə fəlsəfi-mistik yanaşmasını ortaya qoyduğu bir mərhələ olsa gərək...

O, məhz həmin dönəmdə fantastik-realist adlanan özgü üslubda əsərlər yaradıb. “Xəzərdə axşam” (1959) əsəri ilə başlayan bu “partlayış dönəmi”nin digər ilk və əsas örnəkləri “Qudyalçay vadisi” ilə məhz “Torpağın arzusu” (1963) olmalı…

Bu mərhələdə sənətkarın yaradıcılığı həm tematik, həm forma baxımından tam çiçəklənib. Hətta təbiət motivləri fonunda mistik elementlər, torpaqla ruhun dialoqu kimi yeni məzmun qatları formalaşıb.

Mən məndən 10 yaş böyük olan bu əsərin vurğunuyam. İndi - bu sətirləri yazıram və düşünürəm, deyə bilərlər: sənətkatın doğum günü deyil, anım genü deyil, ev-muzeyinin açıldığı günün ildönümü də hələ gələn ayın 22-sindədir… bə bu yazı nə münasibətlə yazılmış ola? - Deyim: məncə, Səttar Bəhlulzadə kimi nadir sənətkarlar və “Torpağın arzusu” kimi möhtəşəm əsərlər haqqında özəl gün, münasibət, səbəb axtarmağa heç ehtiyac yoxdur - macal olsa, onlar elə hər gün yazılmalı hadisələrdir!.. Mənim də (ən azından bu ilki torpaq oyanışı vaxtından) könlümdən yazmaq keçirdi və bölüşmək imkanım bu günə düşdü…

Bu əsərdə torpağın, təbiətin və insan ruhunun sarsılmaz birliyi, içsəl özləmləri və ecazkar enerjisi ifadə olunub.

Əsərin önplanında al qırmızı lalə tarlaları — məhsuldarlığın, sevginin və torpağın canlı nəfəsinin rəmzi kimi canlanır. Və bəlkə də, “Nə vaxtdı Bakının gözü yoldadır, bir qonaq gələsiz bizə lalələr” Rəşidi ismarıcı vardır burada - nə bilim…

Ortada yerləşən su hövzəsi və onun çevrəsindəki çoxrəngli əkin zolaqları torpağın arzusunu — dirçəlişi, bərəkəti və rəngarəng həyat eşqini əks etdirir. Fon planında dağlar və göyə ucalan ağ buxar zolaqları isə həm mistiklik, həm də ümidin simvolik dilidir. Quş dəstəsi isə bu arzunun qanadlanması, təbiətin ruhani çağırışı, təbiət elementlərinin harmonik tamlığıdır…

Bu rəsm, bu rəsm özü dil açıb danışır, danışır sanki:

Torpağın arzusu - rəngin, ruhun və mədəniyyətin içsəsi yayılır dörd yana…

“Mən torpağın nəfəsini eşidirəm… Dağ danışır, çay isə ürəyini açır mənə. Mən sadəcə boyanı çəkirəm, amma mənzərə özü içimdə yaranır”… - Bu cümlələri sanki Səttar Bəhlulzadənin xatirə dəftərindən oxuyuram…

Sənətkarın əsərlərinə baxdıqda, hiss edirsən ki, o, təbiəti (sadəcə) seyr etməyib – təbiətin öz içindən baxıb dünyaya. Onun tabloları sadəcə gözəllik tərənnümü deyil – bunlar torpaqla ruhun dialoqudur. Hər bir rəsmdə bir içsəslə danışır – bu səs nə çığırtıdır, nə də pıçıltı – bu, torpağın arzusudur…

Əgər rəssamın fırçası bir alxışıydısa, həmin alxış torpağa deyilib…

Əgər rənglər bir səsiydisə, bu səs lalə kimi torpaqdan doğulub...

Və əgər bir tablo öz içində təbiət qədər və təbii dərinlik daşıyırsa, o da Səttar Bəhlulzadənin “Torpağın arzusu” əsəri olmalı...

Bu əsər sadəcə bir mənzərə deyil, deyil!..

Bu əsər, bu əsər – torpağın nəfəsidir.

Lalələrin qıpqırmızı alovu ilə yanan bir nəfəs... Əkin zolaqlarının müxtəlif rənglərə bölünməsi – torpağın göyüzünə doğru qanadlanması, yəni öz arzularını rənglərlə dilə gətirməsidir. Su isə… su – torpağın özünə baxdığı aynadır; duru, səssiz və anlamla dolu…

Hələ dağlar, fondakı dağlar – insanın sabit təbiətini, dəyişməz xarakterini simvolizə edir. Ancaq onların önündə yüksələn buxar sütunları – torpağın içindən göyə qalxan arzu çırpıntılarının ta kəndisidir... Və göyüzündə dövrə vuran quşlar – alxışların cavabıdır, arzuların çiçək açmasıdır. Onlar, onlar həm də qurtuluşdur, yurd həsrətidir, insan ruhunun təbiətə qovuşma ehtiyacıdır.

“Torpağın arzusu” Səttar Bəhlulzadənin sənət dünyasında bir dönüm nöqtəsi kimi də dəyərləndirilə bilər. Bəli, bu tablo onun öncəki əsərlərinin içindən boy verən məntiqi və poetik inkişafın zirvə nöqtəsi kimi çıxış edir. Əsərdə artıq təbiət portretləri sadəcə gözəllik obrazı kimi deyil, bir dünyagörüşünün, ekzistensial təbəddülatların vizual kodu kimi işlənib.

Öncəki əsərlərində torpağı, ağacları, çayları müşahidə edən, onlara bədii forma verən sənətkar, bu əsərdə artıq torpağın içindən danışır, onun adından danışır. “Torpağın arzusu” – əslində sənətkarın içsəsinin rənglə ifadəsidir. Sanki bu əsər boyaları ilə torpağın deyil, ruhun dilini danışır... Bu dil həm mistikdir, həm də yerli; həm milli, həm də kosmik...

Və elə bu səbəbdən də “Torpağın arzusu” yalnız ötən dönəmin tamamlayıcısı deyil, həm də gələcək tabloların başlanğıcıdır. Ondan sonra gələn əsərlərində (kompozisiyalarda) artıq torpaqla insan birləşir, məkana ruh qatılır, təbiət mədəni kimlik qazanır... Yəni bu əsər bir estetik və ideya qovşağıdır – həm ötəni özündə toplayan, həm də gələcək sənət xəritəsini işıqlandıran bir yaradıcılıq sınırıdır.

Bu əsərdə torpaq–ruh, rəng–kimlik, təbiət–mədəniyyət üçlükləri (triadaları) önplana çıxır. “Torpağın arzusu” sadəcə bir eko-etno-estetik ifadə deyil, həm də milli-mədəni kimliyin ruhani simvoludur. Torpaq burada yalnız fiziki məkan olmaqda qalmayıb, mənəvi dəyərlərə də işarə edir. Səttar Bəhlulzadə torpağa təkcə rəng verməyib – o, torpağın öz içində daşıdığı əbədilik kodlarını canlandırıb...

Bu torpaq bərəkət saçır…

Lalələr dilə gəlib, tarlalar söz deyir…

Dağ və su… - onlar bir-birinə nəğmə oxuyur…

Və quşlar… quşlar torpağın bağrından uçub göyə çatır…

Torpağın arzusu

torpaqdan da,

arzudan da

artıqdır…

Bəli,

Səttar Bəhlulzadə Azərbaycan mədəniyyətində torpaqla insan, təbiətlə ruh arasında körpü salan sənətkarlardandır. Onun sənəti XX yüzilin ortalarında mədəni kimlik axtarışının vizual poetikasıdır. “Torpağın arzusu” bu axtarışın qovşağı, həm də ruhun manifestidir.

Əməkdar incəsənət xadimi, rəhmətlik Ziyadxan Əliyevin, Xalq rəssamı – ünlü sənətkar Eldar Mikayılzadənin ustadları – dahi sənətkarımız Bəhlulzadə haqqında anılarını öz dillərindən eşitmişəm.

Örnəyi, Eldar müəllim belə danışırdı:

“Sənətkar dəniz mənzərəsi çəkmək üçün adətən erkəndən yola çıxırdı. Ona görə də cavan vaxtlarımda bir gecə ustadın evində qalmalı oldum ki, səhər tezdən Xəzər sahilinə birgə gedək.

Çəkiliş öncəsində Səttar müəllim nə edirdisə, eynisini təkrarlayırdım – o “üçayaqlı”sını (tripodunu) hansı istiqamətə qururdusa, mən də öz “üçayağ”ımı eyni səmtə ayarlayırdım.

Bunu görüncə ustad sərt şəkildə rusca dedi:

“Иди, найди свою точку, это моя точка” -

“Get, öz nöqtəni tap, bu mənim nöqtəmdir”!

Mən də dərhal başqa mövqeyə – “öz nöqtəm”ə keçib, orada işləməyə başladım…

İndi isə sinestezi və ruhi palitraya - Bəhlulzadənin duyğu harmoniyasına odaqlanalım.

Səttar Bəhlulzadənin “Torpağın arzusu” əsərinə yalnız gözlə baxmaq yetərli deyil; bu tabloya (necə deyərlər) qulaq asmaq, onu hiss etmək, dadmaq, toxunmaq və onunla nəfəs almaq, ona baxıb toxtamaq mümkündür... Əsərdə duyğular bir-birinə qarışır. Burada rənglər danışır, səssizlik səsə çevrilir, təbiət bir musiqi kimi axır, axır…

Bu, sinestezinin – duyğuların vəhdətinin bədii təcəssümüdür. Rəsmdə:

-Qırmızı lalələr isti bir səda kimi ürəyə toxunur;

-Yaşıl zolaqlar yumşaq bir melodiyanın ritmində torpağa yayılır;

-Mavi su səthi sakit bir nəfəsin şəffaflığıyla baxır sənə;

-Dağlar kəsilməyən bir susqunluqla danışır, danışır…

-Quşlar, quşlar isə səssizliyin qışqırığı kimi göyə doğru uçur, uçur...

Burada rəng səsə, forma duyğuya, məkan isə ruha çevrilir.

Səttar Bəhlulzadə bu sinestetik harmoniyanı yalnız texniki ustalıqla deyil, ruhi gücün estetik yorumu ilə yaradıb. O, duyğular arasında sınır tanımayıb. Onun fırçasında

su - dad verir,

dağ - nəfəs alır,

torpaq - danışır,

göy - dinləyir…

Bu, klassik anlamda rəsmdən çox –

şeir kimi bir tablodur,

musiqili bir mənzərədir,

ruhi bir ovqatdır. Və bu ovqat hər kəsin iç dünyasında fərqli rənglərlə təcalla tapır...

Sənətkar keçmiş partiyanın, onun keçmiş Mərkəzi Komitəsinin, keçmiş SSRİ Rəssamlar İttifaqının və b… deyil, torpağın arzusunu çəkib, torpağın! - Özü də, elə çəkib, baxan kimi görürsən: bu, Azərbaycan torpağının arzusudur!..

Ona görə də “Torpağın arzusu”na baxmaq, sadəcə görmək deyil. -

Eşitmək,

hiss etmək,

duymaq və

ruhən içində olmaq

deməkdir... Rəsmdə torpaq yalnız arzulanmır – torpaqla birlikdə tamaşaçı da öz arzunu tapır elə bil…

Elə bil,

sənətkafın palitrasından hisslər, hisslər danışır:

Qırmızı – torpağın ürək döyüntüsü;

Yaşıl – nəfəs alan sükut;

Mavi – anılar kimi axın edən səssizlik;

Ağ – alxış kimi ucalan sakitlik;

Sarı – işığın altun pıçıltısı;

Qəhvəyi – torpağın dilidir…

Bəhlulzadənin “Torpağın arzusu” əsəri, əslində bir arzunun özüdür – bu, insanın torpaqla harmoniyada yaşamaq istəyinin, içində daşıdığı təbiət ruhunun rənglərə çevrilmiş mükəmməl şəklidir...

Bu tablonun önündə dayananda, sanki torpaq səni tanıyır, səni öz rəngində qəbul edir və deyir:

“Mən sənin də içində varam. Mən sənin yaddaşınam. Gəl, bir anlıq dayan… nəfəsimi eşit… məni duy”!

Və sən susursan… Susursan ki, torpaq danışsın…

Azərbaycan torpağının arzusu ümumtorpaq arzuları ilə yanaşı, bütövlük arzusudur, “mavi Vətən” - Xəzər ilə, Xəzərə uzun, ağrılı yol keçib gələn Arazın o tayı ilə, yenə Xəzərə axan Terekin bu tayı ilə, Günbatar Azərbaycanla… bir ruhi güc nümayiş etdirməkdir… Əkilərək qorunmaq, qorunaraq əkilməkdi torpağımın arzusu…

Torpağın arzusunu fırçadan qələmə keçirdi:

Əkbər QOŞALI

28.04.2025, yenə BAKI…