Aprelin 30-da Sumqayıt Dövlət Universiteti və Sumqayıt Şəhər İcra Hakimiyyətinin birgə təşkilatçılığı ilə “Azərbaycanın qədim və müasir yaşayış məntəqələrinin şəhərsalma və memarlıq ənənələrinin tarixi, iqtisadi səmərəliliyi və elmi-texniki əsasları” mövzusunda Respublika Elmi Konfransı keçirilib.

Aydınlar.az-a verilən məlumata görə,konfrans “Şəhərsalma və Memarlıq İli” çərçivəsində təşkil olunaraq bu sahədə mövcud elmi yanaşmaların müzakirəsi, tarixi irsin araşdırılması və müasir inkişaf tendensiyalarının təhlilinə həsr edilib.

Tədbiri giriş sözü ilə açan Sumqayıt Dövlət Universitetinin rektoru vi.e., AMEA-nın müxbir üzvü Əminağa Sadıqov ölkədə 2026-cı ilin “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan olunmasının dövlət səviyyəsində bu sahəyə verilən yüksək əhəmiyyətin göstəricisi olduğunu vurğulayıb. O bildirib ki, bu istiqamətdə dövlət orqanları və ali təhsil müəssisələri tərəfindən müvafiq fəaliyyət planları hazırlanaraq icrasına başlanılıb və keçirilən konfrans da həmin tədbirlər planının mühüm tərkib hissəsidir.
Əminağa Sadıqov qeyd edib ki, konfransa 24 elm və ali təhsil müəssisəsindən 156 məruzə təqdim olunmuş, onlardan 120-si elmi komitə tərəfindən müsbət qiymətləndirilərək proqrama daxil edilib. Bu isə mövzuya olan yüksək marağın və elmi potensialın göstəricisidir.

Çıxışında Azərbaycanın şəhərsalma və memarlıq sahəsində zəngin tarixi ənənələrə malik olduğunu bildirən Əminağa Sadıqov vurğulayıb ki, müasir dövrdə bu ənənələr innovativ yanaşmalarla birləşdirilərək davam etdirilir. O, ölkəmizdə “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” konsepsiyalarının tətbiq edildiyini, bina informasiya modelləşdirilməsi (BIM), 3D layihələndirmə və süni intellekt əsaslı texnologiyaların şəhərsalma sahəsində geniş istifadə olunduğunu diqqətə çatdırıb.
Ə.Sadıqov, həmçinin qeyd edib ki, rəqəmsal transformasiya istiqamətində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən mühüm sənədlər qəbul olunub, bu sahədə vahid yanaşma formalaşdırılıb və müvafiq şura yaradılaraq Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyeva həmin şuraya sədr təyin edilib. Bu fakt ölkə rəhbərliyinin rəqəmsal inkişaf və müasir şəhərsalma məsələlərinə xüsusi diqqət yetirdiyini bir daha təsdiqləyir.
Əminağa Sadıqov çıxışında Sumqayıt şəhərinin son illərdə keçdiyi inkişaf yoluna da toxunaraq bildirib ki, şəhər artıq müasir urbanistik yanaşmaların tətbiq olunduğu nümunəvi məkanlardan birinə çevrilib və bu inkişaf ölkə rəhbərliyinin diqqət və qayğısının nəticəsidir.

Sumqayıt Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı Zakir Fərəcov çıxışında tədbirin əhəmiyyətini yüksək qiymətləndirərək belə elmi platformaların şəhərsalma sahəsində yeni ideyaların formalaşmasına töhfə verdiyini bildirib. O, ölkədə bütün sahələrdə olduğu kimi şəhərsalma və memarlıq istiqamətində də sürətli inkişafın müşahidə olunduğunu vurğulayıb, Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən genişmiqyaslı quruculuq işlərinin nəticələrinə diqqət çəkib.
İcra başçısı qeyd edib ki, işğaldan azad olunmuş ərazilərdə aparılan bərpa və yenidənqurma işləri müasir şəhərsalma prinsiplərinə əsaslanır və bu proseslərdə dövlət başçısı layihələrin icrasında bilavasitə iştirak edir. O, Sumqayıt şəhərinin də tarixi inkişaf yoluna nəzər salaraq bildirib ki, şəhər sənaye mərkəzindən müasir və ekoloji baxımdan yenilənmiş urbanistik məkana çevrilməkdədir.

Azərbaycan Respublikası Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinin sədr müavini Dövlətxan Dövlətxanov çıxışında urbanizasiya proseslərinin qlobal tendensiyalarına toxunaraq bildirib ki, dünyada əhalinin böyük hissəsi artıq şəhərlərdə yaşayır və bu proses getdikcə sürətlənir. O qeyd edib ki, Azərbaycanda urbanizasiya balanslı şəkildə inkişaf etsə də, Abşeron yarımadasında, xüsusilə Sumqayıt və ətraf ərazilərdə bu proses daha intensiv xarakter daşıyır. Bu isə şəhərsalma siyasətində elmi əsaslandırılmış yanaşmaların vacibliyini artırır.
AMEA-nın Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun direktoru, AMEA-nın müxbir üzvü Ərtegin Salamzadə çıxışında Azərbaycan memarlıq irsinin elmi tədqiqi, qorunması və müasir şəhərsalma proseslərinə inteqrasiyasının vacibliyindən bəhs edib. O, milli memarlıq ənənələrinin yeni urbanistik layihələrdə tətbiqinin həm estetik, həm də funksional baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb.

Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin tədris işləri üzrə prorektoru, professor Akif Qasımov isə çıxışında universitetlərarası əməkdaşlığın şəhərsalma sahəsində kadr hazırlığına və elmi tədqiqatların inkişafına müsbət təsir göstərdiyini qeyd edib.
Plenar iclasda Sumqayıt Dövlət Universitetinin Tarix və coğrafiya fakültəsinin dekanı, professor Adil Baxşəliyev “Azərbaycanda şəhərsalma və memarlıq tarixi: təkamül və müasir inkişaf istiqamətləri”, Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin baş müəllimi Yeganə Kərimli isə “Bakı şəhərinin urbanistik inkişafında Bayır şəhərinin rolu” mövzularında məruzələrlə çıxış ediblər.

Konfransın bədii hissəsində SDU-nun “Səma” rəqs qrupunun ifasında “Azərbaycan süitası” təqdim olunub, Mühəndislik fakültəsinin tələbəsi Kənan Əhmədzadə “Sevgili canan” mahnısını ifa edib. Daha sonra Mühəndislik fakültəsinin tələbəsi Tunar Musayev və Filologiya fakültəsinin tələbəsi Nərgiz Həsənovanın ifasında “Xoşbəxtlik” mahnısı səsləndirilib.Konfrans öz işini bölmə iclaslarında davam etdirib, təqdim olunan elmi məruzələr ətrafında geniş müzakirələr aparılıb.

Ötən günlərdə Gəncə şəhər Fizika, riyaziyyat və informatika təmayüllü liseynin 11-ci sinif şagirdi Fatimə Allahverdiyeva Böyük Britaniyanın Edinburq Universitetinin asrtofizika ixtisasına qəbul olub.

O bildirib ki, astrofizika oxumaq istədiyini deyəndə insanlar buna bəzən təəccüblə yanaşır və daha fərqli ixtisaslar tövsiyə edirlər.

Abituriyent qeyd edib ki, qəbul aldığı universitetə hələlik təqaüdlə qəbul olunmayıb, lakin yaxın zamanda dövlət proqramına müraciət etməyi planlaşdırır:

“Universitetə qəbul üçün xarici imtahanlar vermişəm. SAT imtahanından 1350, IELTS imtahanından isə 7.5 bal toplamışam. Xarici universitetlərə müraciət prosesində bu göstəricilər mühüm rol oynayır. Bununla yanaşı, müxtəlif könüllülük proqramlarında iştirak etmiş, yay məktəblərinə qatılmış və əlavə kurslar keçmişəm.

Müraciətlərimi əsasən Böyük Britaniya və Çin universitetlərinə etmişəm. Hələ də bəzi universitetlərdən cavab gözləyirəm. Müraciət etdiyim ali təhsil ocaqları arasında Edinburq Universiteti və Çində yerləşən Nottingham Universiteti də var idi. Artıq Edinburq Universitetindən qəbul almışam. Yekun qərarımı isə bütün nəticələr bəlli olduqdan sonra verəcəyəm.

Təxminən bir ay müddətində Çində keçirilən proqramda iştirak etmişəm. Bu proqram 2-3 mübadilə layihəsindən ibarət idi və əsas məqsəd müxtəlif mədəniyyətləri tanımaq, həmçinin öz ölkəmizi təmsil etmək idi. Proqram çərçivəsində STEM sahələri üzrə müxtəlif dərslər də keçilmişdi.

Ümumilikdə, xaricdə təhsil almaq istəyi məndə uzun müddətdir mövcuddur. Həm keyfiyyətli təhsil almaq, həm də fərqli mədəniyyətləri tanımaq mənim üçün vacibdir. Keçən il Çinə səfər etdikdən sonra bu qərarı qəti şəkildə verdim”.

Onun sözlərinə görə, fizika və kainatla bağlı mövzular hər zaman diqqətini çəkib:

“Xüsusilə kainatın quruluşu və müxtəlif hadisələrin səbəbləri məni maraqlandırır. Bu səbəbdən astrofizika ixtisasını seçmişəm. Bəzi universitetlərə aerokosmik mühəndislik üzrə də müraciət etmişəm.

Gələcək planlarımda magistr təhsilimi Amerikada davam etdirmək var. Daha sonra isə Azərbaycana qayıtmaq istəyirəm. Çünki düşünürəm ki, bu sahə ölkəmizdə hələ kifayət qədər inkişaf etməyib. Məqsədlərimdən biri də astrofizika sahəsini Azərbaycanda daha geniş tanıtmaqdır.

Özüm də bununla qarşılaşmışam ki, bu ixtisası seçdiyimi deyəndə insanlar təəccüblənir və başqa sahələr tövsiyə edirlər. Halbuki bu sahəyə maraq göstərən çoxlu gənc var”.

Xaricdə təhsil almağın çətin tərəfləri olsa da, bu, inkişaf üçün vacib addımdır:

“Təbii ki, ailədən uzaqda qalmaq çətin olacaq. Xaricdə təhsil alan tələbələrlə danışarkən onların da müxtəlif çətinliklərlə üzləşdiyini görmüşəm. Amma daha yaxşı nəticələr əldə etmək üçün bu çətinlikləri qəbul etmək lazımdır. Çünki insan rahat olduğu mühitdə çox da inkişaf edə bilmir. İnkişaf üçün komfort zonadan çıxmaq vacibdir.

Özümü inkişaf etdirmək üçün daim çalışıram. Həm yerli dostlarımla, həm də xaricdə tanış olduğum insanlarla tez-tez ünsiyyət qururam ki, fərqli baxış bucaqlarını daha yaxşı anlayım. Düşünürəm ki, qarşıma çıxacaq çətinliklərin öhdəsindən gələ biləcəyəm.

Bir müddət sonra anladım ki, seçdiyim sahədə inkişaf üçün xarici universitetlər daha geniş imkanlar təqdim edir. Araşdırmalarım göstərdi ki, həm təhsil səviyyəsi yüksəkdir, həm də fərqli mədəniyyətləri yerində öyrənmək tamamilə başqa təcrübədir. Bu, yalnız oxumaqla müqayisə oluna bilməz".

Qəbul xəbəri gözlənilməz olub:

“Edinburq Universitetinə müraciət edəndə qəbul olunacağımı çox da düşünmürdüm. Buna görə də daha çox digər universitetlərə fokuslanmışdım. Qəbul xəbəri gələndə əvvəlcə inanmadım. Daha sonra bunu valideynlərimlə bölüşdüm. Bu, mənim üçün gözlənilməz, amma çox sevindirici oldu”.

O, qızların xaricdə təhsili ilə bağlı mövcud yanaşmalara da toxunub:

“Bəzən qızlar daha çox geri çəkilirlər. Ailələr onları başqa ölkəyə göndərməkdən çəkinir. Amma düşünürəm ki, valideynlər bu məsələdə daha anlayışlı olmalı və qız övladlarını dəstəkləməlidir. Qızların təhsil və karyera sahəsində böyük potensialı var. Bu imkanların məhdudlaşdırılması həm onların şəxsi inkişafına, həm də cəmiyyətə mənfi təsir göstərir”.

Sonda o vurğulayıb ki, həyatda yeni şeylər sınamaq insanı inkişaf etdirir:

“Bəzən hər şey planladığımız kimi getmir və uğursuzluqlar olur. Mənim də istədiyim nəticəni ala bilmədiyim vaxtlar olub. Amma düşünürəm ki, nəticədən çox, həmin yolun özü insana daha çox şey qazandırır.

Bu müddətdə qazandığımız biliklər, təcrübələr və tanış olduğumuz insanlar bizi formalaşdırır. Buna görə də nəticə istədiyimiz kimi olmasa belə, prosesin özü çox dəyərlidir.

Sonda isə bu uğurumda zəhməti keçən bütün müəllimlərimə təşəkkür edirəm”.

Mənbə: AzEdu.az

2025/2026-cı tədris ili üzrə Dövlət Proqramı çərçivəsində 125 bakalavriat, 356 magistratura və 19 doktorantura səviyyəsində olmaqla, ümumilikdə 500 nəfər təhsil almaq hüququ qazanıb.

Belə ki, xaricdə təhsil almaq hüququ qazananlardan biri də Bəhicə Əliyevadır. O,Oxsford universitetinin dəlillərə əsaslanan sosial müdaxilələr və sosial siyasətin qiymətləndirilməsi ixtisası üzrə magistratura təhsili alacaq.

Bəhicə xanım, sizi ilk növbədə Dövlət Proqramı çərçivəsində xaricdə təhsil almaq hüququnu əldə etməyiniz münasibətiylə təbrik edirik. Sizi daha yaxından tanımaq istərdik.

- İlk növbədə təşəkkür edirəm. Mən, Bəhicə Əliyeva, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinə (bakalavr üzrə) qəbul olmuş, daha sonra isə Gəncə Dövlət Universitetinə transfer etmişdim. 2000-ci ildə burada təhsil almışam və tarix ixtisası üzrə ixtisaslaşmışam. Bununla yanaşı, bir neçə sahə üzrə də təhsil almışam. 2004-2005-ci illərdə Böyük Britaniyanın Esseks Universitetində insan hüquqları üzrə beynəlxalq hüquq ixtisası üzrə təhsil almışam.

Həmin dövrdən etibarən Azərbaycanda Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) Əhali Fondunun Azərbaycan nümayəndəliyində çalışmışam. Bu ilin may ayının sonuna qədər həmin təşkilatda qadınlara qarşı zorakılıq, gender bərabərliyi və bu kimi mövzular üzrə proqram rəhbəri olmuşam.

Əslində, bu addımım birbaşa işimdən irəli gələn tələbat idi. Belə ki, dövlət proqramları çərçivəsində sosial sənədlər hazırlansa da, onların qiymətləndirilməsi və bu qiymətləndirmələrin arxasında dayanan nəzəri çərçivə baxımından ölkədə kadr potensialı demək olar ki, mövcud deyildi. Məsələn, hər hansı bir proqramın icrasını həyata keçirərkən onun qiymətləndirilməsi üçün daim beynəlxalq ekspertləri cəlb etməli olurduq.

Buna görə də düşündüm ki, Oksford Universitetində tədris edilən bu ixtisas həm mənim çalışdığım sahəyə uyğundur, həm də gələcəkdə bu istiqamətdə ölkəmizə fayda verə bilər. Məhz bu səbəb məni Oksford Universitetinə qəbul olmağa gətirib çıxardı.

Uzun bir müddətdən - 20 ildən sonra yenidən təhsil həyatına qayıtdım...

- Bəs, bu qədər müddətdən sonra təhsil almaq qərarına necə gəldiniz?

- Seçdiyim ixtisası, digər pillədə olsa belə, yenə də seçəcəkdim. Lakin məni əsas olaraq bu sahəyə vadar edən səbəb ölkədə sosial siyasətin qiymətləndirilməsi üzrə ciddi kadr çatışmazlığının olması idi. Mənim dil biliklərim və illər boyu qazandığım təcrübəm mənə imkan verdi ki, həmin ixtisasa sənəd təqdim edim. Elə sənədlərimi göndərən kimi qəbul olundum. Düşündüm ki, məhz bu sahə üzrə ixtisaslaşmalıyam.

- Sizə görə, bu qədər fasilədən sonra tələbə həyatına qayıtmaq çətin olacaqmı?

- Əlbəttə. İllər sonra tələbə həyatına qayıtmağın öz çətin tərəfləri var. Lakin bu çətinlik yeni bilikləri əldə etmək istəyimə mane ola bilməz. Ona görə də tələbə həyatının qorxusu artıq mənim üçün 2-ci plandadır.

- Xarici universitetə hazırlaşmaq prosesində necə, çətinliklə qarşılaşdınızmı?

- Qəbul prosesinə elə də xüsusi hazırlaşmamışdım. Sadəcə ixtisası araşdırdım və tələbləri oxudum. Tələblər arasında ən önəmlisi isə bu idi ki, “bu təhsilin prosesində nə etmək istəyirsən?”. Məsələn, tədqiqat işini qısa şəkildə yazmalı idin: nəyi araşdıracağını və bunu necə həyata keçirəcəyini göstərmək lazım idi.

Əslində, onu yazarkən böyük bir inamım yox idi. Lakin görünən odur ki, qısa da olsa təqdim etdiyim tədqiqat işini bəyəniblər və düşünblər ki, bunu daha da genişləndirmək mümkündür. Buna görə də mənə şans veriblər.

- Yaşınız artdıqca oxumaq və öyrənmək sizə daha çətin, yoxsa daha maraqlı gəlir?

- Mənə elə gəlir ki, xüsusiyyət olaraq daha maraqlı gəlir. Çünki bəzi insanlar müəyyən dövrdən sonra yenidən təhsil almağın çətin olduğunu düşünürlər.

Artıq professor-müəllim heyəti üçün sən illərdir bu sahədə çalışan Bəhicə Əliyeva deyilsən; sən sadəcə digər tələbələr kimi bir tələbəsən. Amma unutmaq olmaz ki, elə bir dövrdə yaşayırıq ki, xüsusilə də ölkədə gedən proseslər tələb edir ki, daima öz üzərimizdə işləyək.

Bəlkə magistratura səviyyəsində olmasa belə, kurslar və ya sertifikat proqramları səviyyəsində də olsa, öyrənmək vacibdir. Çünki illər əvvəl universitetdə öyrəndiklərimizlə məhdudlaşa bilmərik. Yeni dövrün çağırışları və tələbləri var və biz onlara uyğunlaşmalıyıq.

Həmçinin qeyd edim ki, Bakı Dövlət Universitetində yeni açılan Sosial iş ixtisası üzrə dərs demişəm. Demək olar ki, bu ixtisasın əsasını qoyanlardan biri də mənəm. Qəbul olma xəbərini duyan keçmiş tələbələrim mənə dedilər ki, “çox sağ olun ki, bu addımı atdınız”. Bunun özü mənim üçün böyük motivasiyadır. Yəni hiss edirsən ki, insanlara həvəs vermiş olursan.

- Az əvvəl də qeyd etdiniz ki, müəyyən yaşdan sonra təhsil almaq bəzilərinə çətin gəlir. Onlara buradan nə söyləmək istərdiniz?

- Postsovet məkanında belə bir ənənə var: bakalavrı bitirən kimi magistraturaya, magistraturanı bitirən kimi isə doktorantura pilləsinə üz tutmaq. Mən sizi inandıra bilərəm ki, illər əvvəl aldığım təhsilə yanaşmam bir az fərqlidir. Artıq bir təcrübəm var və daha yaxşı bilirəm ki, nəyi istəyirəm və qarşıda duran 10–20 il ərzində sevərək nəyi etmək istədiyimi anlayıram. Bu çox vacibdir.

Ona görə də tövsiyəm budur: oxumağı CV-də sadəcə bakalavr, magistr təhsilim var kimi qeyd etməyək. Oxumağa yalnız o zaman getmək lazımdır ki, proqrama maksimum özümüzü verə bilək və həmçinin həmin proqramdan maksimum fayda götürə bilək.

-Bəs, sizə “artıq oxumaq gecdir” deyə söyləyənlər olubmu?

- Bəli. Hətta indi də bu fikirlə qarşılaşıram. Deyirlər ki, sənin artq bu qədər təcrübən var yenidən təhsilə qayıtmağın mənası nədır? Lakin mən bilirəm ki, bu onların məsələni tam anlamamağından irəli gəlir.

- Ümumiyyətlə qəbul olduğunuz xəbəri nə zaman aldınız? Uzun illərdən sonra tələbə olduğunuzu biləndə nə hisslər keçirdiniz?

- Eşidəndə çox sevindim. Bu xəbəri yaxınlarımla, ən doğmalarımla bölüşdüm. Amma sevinc hissiylə bərabər bir qorxu da üstümə gəldi. Çünki düşündüm ki, mən bütün indiyə qədərki həyatımı tamamilə dəyişirəm. Yenidən tələbə həyatına qayıdıram. Mən görəsən bunun öhdəsindən gələ biləcəyəmmi? Bir xeyli düşündüm. Daha sonra isə qərar verdim ki, məhz bu ixtisas üzrə təhsil alacağam.

- Neçə il müddətində təhsil alacaqsınız?

- 1 il müddətində təhsil alacağam. Seçdiyim ixtisas dəqiq elmlər üzrə olduğu üçün tədris 1 il müddətində davam edəcək.

Vətənə daha da faydalı töhfə verə bilmək hədəfi ilə xaricə gedirəm.

- Doktorantura üzrə də təhsil almağı düşünürsünüzmü?

- Bilirsiniz, bu yaxşı sualdır. Mən bu sualı özümə də bir neçə dəfə vermişəm. Bizdə bəzən insanlar doktoranturanı yalnız “doktor” adını almaq üçün seçirlər. Mən isə düşünürəm ki, doktoranturaya yalnız o insanlar getməlidir ki, gələcəkdə akademiyada işləmək istəsinlər. İndi bu sualı özümə verirəm: “Sən akademiyada çalışmaq istəyirsən?” Əgər bu qərarım qəti olsa, o zaman cəhd edəcəyəm.

Mənbə: Azedu.az

VI “Yüksəliş” müsabiqəsibə qeydiyyatdan keçən namizədlərin 13 min 101-i kişi, 4 min 550-si qadındır.

Aydinlar.az xəbər verir ki, bunu “Yüksəliş” müsabiqəsinin İşçi Qrupunun rəhbəri Fərhad Hacıyev bu gün təşkil edilən mətbuat konfransında deyib.

O bildirib ki, müsabiqəyə müraciət edənlər arasında 10 min 120 nəfər ötən illərdə də iştirak edib, 531 nəfər isə ilk dəfə müraciət edən şəxslərdir.

Müasir dünyada sürətlə artan enerji ehtiyacları ölkələri müxtəlif mənbələr axtarmağa sövq edir. Lakin bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişaf etdirilməsi enerji təhlükəsizliyi problemini həll edə bilmir və bu da ölkələri təchizatçılarını şaxələndirməyə vadar edir. Enerji həyatımızın bütün sahələrində ehtiyac duyulan ən vacib amillərdən biridir. Bu amil həm enerji ilə zəngin, həm də enerjidən asılı olan ölkələrin enerji siyasətinin müəyyənləşdirilməsində özünü fərqli şəkildə göstərir. Enerji istehsalı vacib amildir və insanların gündəlik ehtiyaclarının ödənilməsində və rifah halının yaxşılaşdırılmasında ən görkəmli element kimi ön plana çıxır. Təhlükəsizlik beynəlxalq münasibətlər sahəsində ən fundamental anlayışlardan biridir. Soyuq müharibənin bitməsindən bəri dünya siyasətində əhəmiyyətli bir dəyişiklik və transformasiya prosesi baş verir. Təhlükəsizlik qavrayışlarındakı bu dəyişikliklər dövlətlərarası münasibətlərə də təsir göstərir. Enerji təhlükəsizliyi dövlətin milli təhlükəsizliyinin struktur elementlərindən biri kimi həlledici yer və rol oynayır. Bu gün enerji təhlükəsizliyini sadəcə neftin fasiləsiz axınının və şaxələndirilməsinin təmin edilməsi kimi müəyyən etmək kifayət deyil. Əsasən, enerji təhlükəsizliyi enerjinin çıxarıldığı bölgədən qəbul edən ölkəyə münasib qiymətə, fasiləsiz və kifayət qədər miqdarda çatdırılmasını təmin etmək deməkdir. Bu kontekstdə boru kəmərlərinin və dəniz neft və qaz platformalarının qorunmasından tutmuş neft və qaz tankerlərinin izlədiyi marşrutların təhlükəsizliyinə və saxlama obyektlərinin qorunmasına qədər geniş sahələri əhatə edən çoxölçülü və hərtərəfli tərif vurğulanır. Beləliklə, enerji təhlükəsizliyi məsələsi bütün ölçülərində 21-ci əsr üçün prioritetə çevrilmişdir. Dünya iqtisadi və siyasi tarixinin son 400 ilini formalaşdıran əsas konsepsiya, şübhəsiz ki, təhlükəsizlik konsepsiyasıdır. 1648-ci ildə Vestfal sülhündən bəri bu konsepsiya dünya siyasəti, iqtisadiyyatı, humanitar münasibətlər və dövlətlərarası münasibətlər üçün böyük əhəmiyyət və məzmun kəsb etmişdir. 1990-cı illərin əvvəllərindən etibarən Azərbaycan ətrafında baş verən hadisələr Azərbaycanın təhlükəsizlik baxımından daha incə tarazlıqlara əsaslanan strategiya həyata keçirməsini zəruri etmişdir. Yeni dünya düzənində Azərbaycan, xüsusən də üç səbəbə görə diqqəti cəlb etmişdir: Orta Asiya və Şimali Qafqaza açılan qapı kimi geostrateji mövqeyi, Orta Asiya dövlətləri üçün Avropaya tranzit nöqtəsi rolu və böyük neft və qaz ehtiyatlarına və nəticədə əhəmiyyətli iqtisadi potensiala malik olmasıdır. Azərbaycanın tarixi coğrafi mövqeyi və geosiyasi əhəmiyyəti də Cənubi Qafqaza artan qlobal marağın əsas səbəblərindəndir. Hazırda Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyindəki rolunu yerinə yetirməsi üçün zəruri şərtlər mövcuddur. Enerji təhlükəsizliyi üzərində işləyənlər arasında ümumi fikir budur ki, enerji təhlükəsizliyi anlayışını müəyyənləşdirmək çox çətindir. Əgər enerji təhlükəsizliyinə klassik bir tərif versəydik, bu, ölkələrin neft ehtiyaclarını ödəmək üçün resurslara çıxışı kontekstində təchizat təhlükəsizliyinin təmin edilməsi ilə məhdudlaşa bilərdi. Bu perspektiv enerji təhlükəsizliyinin elementlərini neft təchizatı, tələb mərkəzləri, geosiyasət və bazar strukturları kimi müəyyən edir. Enerji təhlükəsizliyinə daxil olan enerji resurslarının etibarlı, ucuz və fasiləsiz təchizatı və səmərəli istifadəsi bütün dövlətlərin milli təhlükəsizliyinə fundamental təsir göstərən amildir. Xəzər hövzəsi enerji ehtiyatlarına görə Yaxın Şərqdən sonra dünyada ikinci ən zəngin bölgə hesab olunur. Zəngin neft və təbii qaz ehtiyatlarına görə Xəzər hövzəsi 21-ci əsrin enerji istehsalının mərkəzi kimi qəbul edilir. Avropa İttifaqı da Rusiya ərazisindən istifadə etmədən Rusiyadan kənarda resurslara çıxışın vacibliyini qəbul edir. Postsovet məkanında yeni müstəqil dövlətlərin yaranması və onların regional və qlobal inkişaflarda mühüm aktyorlara çevrilməsi bu dəyişikliklərə nümunə kimi göstərilə bilər. 1991-ci ildə Sovet İttifaqının süqutu regionda yeni bir dövrün başlanğıcını qoydu. İki bloklu dünya nizamının dağılması iqtisadi və siyasi ölçülərə malik yeni bir dünya nizamının formalaşmasına səbəb oldu. Sovet İttifaqının dağılması və Soyuq Müharibənin sonu beynəlxalq münasibətlər sistemində kəmiyyət və keyfiyyət dəyişikliklərinə səbəb oldu. Dünyada enerjidən istifadə bəşəriyyət tarixi qədər qədimdir. Keçmişdən bu günə qədər bəşəriyyət istilik və qida kimi əsas ehtiyacları ödəmək üçün enerjidən istifadə etmişdir. Daha sonra enerji sənaye fəaliyyətlərində istifadə olunmağa başladı. Sənaye İnqilabı ilə baş verən istehsal prosesindəki transformasiya enerjini dövlətlər üçün ən strateji zərurətlərdən birinə çevirdi. Enerji həyatımızın bütün sahələrində ehtiyac duyulan ən vacib amillərdən biridir. Bu amil həm enerji ilə zəngin, həm də enerjidən asılı olan ölkələrin enerji siyasətinin müəyyən edilməsində fərqli şəkildə özünü göstərir. Enerji istehsalı zəruri amildir və insanların gündəlik ehtiyaclarını ödəməkdə və onların rifah halını yaxşılaşdırmaqda ən görkəmli elementdir. 1990-cı illərin əvvəllərində Soyuq Müharibənin bitməsindən bəri Azərbaycanı əhatə edən hadisələr ölkə üçün daha incə təhlükəsizlik strategiyası tələb etmişdir. Geosiyasi mövqeyi, insan və təbii sərvətləri, iqtisadi potensialı, Şərq və Qərb mədəniyyətlərinin, nəqliyyat və kommunikasiya xətlərinin kəsişməsindəki mövqeyinə görə Azərbaycan tarixən böyük dünya güclərinin diqqətini cəlb etmiş və onlar arasında rəqabət meydanına çevrilmişdir. Dünyanın iqtisadi və siyasi inkişafının son illərini qeyd edən əsas konsepsiya, şübhəsiz ki, enerjidir. Enerji həyatımızın bütün sahələrində ehtiyac duyulan ən vacib amillərdən biridir. Bu amil həm enerji ilə zəngin, həm də enerjidən asılı ölkələr tərəfindən enerji siyasətinin müəyyənləşdirilməsində fərqli şəkildə özünü göstərir. Enerji istehsalı zəruri amildir və insanların gündəlik ehtiyaclarını ödəməkdə və onların rifah halını yaxşılaşdırmaqda ən görkəmli elementdir. Enerji təhlükəsizliyi üzərində çalışanlar enerji təhlükəsizliyi anlayışının müəyyən edilməsinin çox çətin olduğu barədə ortaq fikirdədirlər. Enerji təhlükəsizliyinə klassik bir tərif versəydik, bu, ölkələrin neft ehtiyaclarını ödəmək üçün resurslara çıxışı kontekstində təchizat təhlükəsizliyinin təmin edilməsi ilə məhdudlaşa bilərdi. Bu perspektiv enerji təhlükəsizliyinin elementlərini neft təchizatı, tələbat mərkəzləri, geosiyasət və bazar strukturları kimi müəyyən edir. Enerji təhlükəsizliyi çətiri altına düşən enerji resurslarının etibarlı, əlverişli və fasiləsiz təchizatı və səmərəli istifadəsi bütün dövlətlərin milli təhlükəsizliyinə əsaslı təsir göstərən amildir.Azərbaycanın regional enerji təhlükəsizliyində təsirli bir ölkə kimi ortaya çıxması nisbətən yenidir. Həqiqətən də, Avropa İttifaqı ilə Azərbaycan arasında enerji siyasəti ilə bağlı ilk müqavilə 2011-ci ildə imzalanmışdır. Avropa İttifaqı (Aİ) qlobal enerji istehlakında əhəmiyyətli yer tutur. Dünyanın sənaye istehsalının dörddə birindən çoxunu təmin edən Aİ-nin enerjiyə böyük ehtiyacı var. Avrasiya bölgəsinin karbohidrogen ehtiyatlarının dünya bazarına çıxarılmasında Azərbaycan və Türkiyə arasında əməkdaşlığın digər mühüm nümunəsi Bakı-Tbilisi-Ərzurum (Cənubi Qafqaz Təbii Qaz Boru Kəməri) təbii qaz boru kəməridir. Bu boru kəmərinin əsas məqsədi Şahdəniz yatağından hasil edilən təbii qazı Türkiyəyə və dünya bazarına nəql etməkdir. Ümumi uzunluğu 970 km olan bu boru kəməri BTC boru kəmərinə paralel olaraq inşa edilmişdir. İllik 30 milyard m³ tutumu olan kəmərin tikintisinə 2004-cü ildə başlanılıb və 2006-cı ilin sonunda başa çatdırılıb. İlk “Şahdəniz” qazı bu boru kəmərinə 13 mart 2007-ci ildə çatdırılıb. Ərzuruma çatan qaz ölkənin daxili boru kəməri şəbəkəsi vasitəsilə Türkiyənin qərbinə, oradan isə Mərkəzi və Cənubi Avropa ölkələrinə nəql olunacaq. Gələcəkdə Qazaxıstan və Türkmənistan da BTE layihəsinə qoşularaq təbii qazlarını bu boru kəməri vasitəsilə Avropa bazarlarına çatdıracaqlar.

Müstəqil Azərbaycanı müasir, güclü, davamlı iqtisadi inkişafa malik dövlətə çevirmək üçün Ümummilli Lider Heydər Əliyev gələcək siyasi-iqtisadi islahatların köklü transformasiyasının əsası olacaq neft strategiyasını müəyyənləşdirdi. Bu strategiya xarici sərmayədarların Azərbaycanın neft yataqlarının işlənilməsinə cəlb edilməsini, xam neftin daşınması yollarının şaxələndirilməsini, neft gəlirlərinin səmərəli idarə olunmasını və Azərbaycanın yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoymasını təmin edib.

Ümummilli Lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə 1994-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycanın XX əsr tarixində siyasi, iqtisadi və strateji əhəmiyyətinə görə ən mühüm müqavilələrdən biri – Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda yerləşən “Azəri”, “Çıraq” neft yataqlarının və “Günəşli” neft yatağının bir hissəsinin müştərək işlənməsi və hasilatın pay bölgüsü haqqında Saziş - “Əsrin müqaviləsi” imzalanıb. Dəyəri 7,4 milyard dollar olan “Əsrin müqaviləsi”ndə dünyanın 7 ölkəsini (Azərbaycan, ABŞ, Böyük Britaniya, Rusiya, Türkiyə, Norveç və Səudiyyə Ərəbistanı) təmsil edən 11 beynəlxalq neft şirkəti (Amoco, bp, McDermott, UNOCAL, ARDNŞ, Lukoil, Statoil, Türkiyə Petrolları, Pennzoil, Ramco, Delta) iştirak edib. Onlar tezliklə işçi strukturlar – Rəhbər Komitə, Azərbaycan Beynəlxalq Əməliyyat Şirkəti (ABƏŞ) və Məsləhət Şurası yaradıblar. Saziş 1994-cü il dekabrın 12-də Azərbaycan parlamentində ratifikasiya olunub. Azərbaycanın enerji sektorunun inkişafında dönüş nöqtəsi hesab edilən inkişaf, 20 sentyabr 1994-cü ildə Gülüstan Sarayında keçirilən tarixi mərasimdə Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı "Azəri" və "Çıraq" yataqlarının və Günəşli yatağının dərin dəniz hissəsinin birgə işlənməsi və hasilatın pay bölgüsü haqqında Sazişin (qısaca "Əsrin Müqaviləsi") imzalanmasıdır. 12 dekabr 1994-cü ildə qüvvəyə minən bu sazişdən əvvəl tərəflər arasında üç illik danışıqlar aparılmışdır.7,4 milyard dollarlıq konsorsiuma yeddi ölkədən (Azərbaycan, ABŞ, Böyük Britaniya, Rusiya, Türkiyə, Norveç, Səudiyyə Ərəbistanı) 11 neft şirkəti (AMOCO, BP, McDermott, UNOCAL, SOCAR, Lukoil, Statoil, TPAO, Pennzoil, Ramco, Delta) daxil idi.Azərbaycanın enerji strategiyasının dinamikası və fundamental prinsipləri 20 sentyabr 1994-cü ildə imzalanmış "Əsrin Müqaviləsi"ndə (Əsrin Müqaviləsi) öz əksini tapmışdır. Bu müqavilə müstəqillikdən sonrakı Azərbaycanın tarixində mühüm yer tutur və yeni enerji strategiyasına doğru atılmış ilk addımdır. Sazişin ən vacib nəticəsi Azərbaycan neftinin dünya bazarında tanınması olmuşdur. Azərbaycanın enerji strategiyası enerji nəqli marşrutlarının şaxələndirilməsinə əsaslanır. Bu şaxələndirmə siyasətinin mümkünlüyü həm iqtisadi, həm də siyasi baxımdan üstünlüklər təqdim edir. Bu üstünlüklərə Azərbaycanın zəngin neft ehtiyatlarının xarici bazarlara sabit ixracının təmin edilməsi; neft və təbii qaz hasilatında enerji sənayesinin inkişafı; və genişmiqyaslı beynəlxalq iqtisadi əməkdaşlığın inkişafına töhfə vermək daxildir. Siyasi baxımdan üstünlüklərə tranzit ölkələrindən asılılığın azaldılması, tranzit ölkələrlə yeni qarşılıqlı faydalı münasibətlərin qurulması və onlarla əlavə siyasi və iqtisadi əlaqələrin yaradılması daxildir. Bundan əlavə, Azərbaycanın enerji ehtiyatlarının dünya bazarlarına çatdırılmasında xüsusi maraq göstərən beynəlxalq aktyorların diqqətini cəlb etməklə və regionda dünya gücləri arasında geosiyasi maraqlar balansı yaratmaqla ölkənin beynəlxalq əhəmiyyəti artır. Azərbaycanın enerji siyasətinin əsaslarını üç əsas başlıq altında ümumiləşdirmək olar: birincisi, enerji ehtiyatlarının istismarı; ikincisi, enerji bazarlarına çıxış; və üçüncüsü, marketinq. Bu çərçivədə, enerji ehtiyatlarını istismar edilə bilən hala gətirmək və onları idarə etmək üçün aparıcı qlobal neft şirkətləri ilə əhəmiyyətli razılaşmalar əldə edilmişdir və neftdən asılı dövlətlər bu razılaşmaların qarantı kimi çıxış edirlər. Enerji bazarlarına çıxış məsələsində Rusiya və Türkiyə əhəmiyyətli bir missiyanı öz üzərinə götürmüş və Yeni Dünya Nizamının yeni siyasəti çərçivəsində enerji ticarəti apara biləcəkləri bir mövqeyə çatmışlar. Rusiya və Türkiyə arasında beynəlxalq enerji bazarlarına çıxış məsələsində balans əldə edilmişdir; ilkin neft bazarlara Rusiya vasitəsilə, əsas mənbə isə Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri vasitəsilə çatdırılır. Bundan əlavə, təbii qaz dünya bazarlarına Bakı-Tbilisi-Ərzurum Təbii Qaz Boru Kəməri vasitəsilə çatdırılır. Sovet dövründən qalma boru kəmərlərindən istifadə edən Rusiya və Türkiyə beynəlxalq dəstək ilə Azərbaycanın neft və təbii qazının Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri və Bakı-Tbilisi-Ərzurum təbii qaz kəməri vasitəsilə beynəlxalq bazarlara çatdırılmasında fəal rol oynamışlar. Müstəqillik qazandıqdan sonra həyata keçirilən Azərbaycanın neft strategiyası regional əməkdaşlığa və inkişafa nail olmaqda, qonşu dövlətlərlə, xüsusən də Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlıq münasibətlərinin daha da dərinləşdirilməsində böyük əhəmiyyət kəsb edir. Xəzər hövzəsində xüsusi mövqeyi və təsiri ilə seçilən və bütün məsələlərdə müttəfiq hesab edilən Türkiyə əsas diqqətini Azərbaycanın neft ehtiyatlarının xarici bazara çıxarılmasına yönəldib. Bu məqsədlə Türkiyə hökuməti BTC boru kəmərini təklif edib və boru kəmərinin təhlükəsizliyi ilə bağlı bir sıra təkliflər verib. İki dövlət arasında bütün sahələrdə münasibətlərin dinamik inkişafının sübutu olan qlobal iqtisadi layihələr - BTC neft kəməri, BTE təbii qaz kəməri və BTQ dəmir yolu layihəsi regionda sülhə, təhlükəsizliyə və əməkdaşlığa töhfə verməklə yanaşı, iki ölkə xalqlarının yaxınlaşmasına da fayda verir. Bu gün regionda ən böyük və ən vacib layihələr kimi seçilən bu üç layihənin Bakıdan başlaması, Azərbaycanın yalnız neft və təbii qaz ehtiyatlarına malik olmadığını, həm də ən böyük iqtisadi potensiala, gücə və regionda bu layihələrin gedişatına "təsir göstərmək" qabiliyyətinə malik olduğunu sübut edir. Bu gün Azərbaycanın etibarlı strateji tərəfdaşı olan Türkiyə ilə münasibətlərin gücləndirilməsi və genişləndirilməsi ölkənin xarici siyasətinin çox vacib bir hissəsini təşkil edir. Türkiyənin Azərbaycanla enerji diplomatiyasının bir aspekti Azərbaycan və Xəzər hövzəsi neftini və təbii qazını dünya bazarlarına nəql edəcək boru kəmərlərinin tikintisi və marşrut planlaşdırması ilə bağlıdır. İki dövlət bu sahədə 1993-cü ildə birgə işləməyə başlayıb. Gərgin diplomatik səylər nəticəsində bu gün qlobal enerji təhlükəsizliyi üçün əvəzolunmaz hesab edilən BTC, BTE və TANAP kimi layihələrin reallaşması üçün ilkin şərtlər yaradılıb. Qərb dövlətləri, maliyyə qurumları və neft şirkətləri ilə aparılan bu intensiv enerji diplomatiyası Rusiya, İran və Ermənistan kimi oyunçuların təzyiqinin öhdəsindən gəlməkdə çox uğurlu olub. 9 mart 1993-cü ildə Azərbaycan dövləti ilə Türkiyə Respublikası arasında Azərbaycan neftini dünya bazarlarına nəql edəcək boru kəmərinin marşrutu ilə bağlı danışıqlar aparılıb. Bu danışıqlar zamanı neft kəmərinin Türkiyədən keçəcəyi barədə razılıq əldə edilib. Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə Xəzər enerjisi ilə Avropa və Aralıq dənizi ölkələrinin enerji ehtiyaclarını ödəyən üç dost ölkədir. Bu gün Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri və Bakı-Tbilisi-Ərzurum boru kəməri, TAP və TANAP layihələri Azərbaycan və Orta Asiyadan neft və qazı Avropaya və digər beynəlxalq bazarlara çatdırır. Bu cür layihələr Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyənin inkişafına və çiçəklənməsinə xidmət edir və regionun təhlükəsizliyini təmin edir. Trans-Anadolu Təbii Qaz Boru Kəməri Layihəsi (TANAP), Xəzər dənizindəki Azərbaycanın Şahdəniz 2 qaz yatağında və Xəzər dənizinin cənubundakı digər yataqlarda hasil edilən təbii qazı ilk növbədə Türkiyəyə və daha sonra Avropaya nəql etməyi hədəfləyir. Cənubi Qafqaz Boru Kəməri (SCP) və Trans-Adriatik Boru Kəməri (TAP) ilə yanaşı, Trans-Anadolu Təbii Qaz Boru Kəməri Layihəsi (TANAP), 40 milyard dollarlıq investisiya ilə, Bakıdan İtaliyaya qədər uzanan 3500 kilometrlik boru kəməri olan Cənub Qaz Dəhlizinin ən vacib hissəsidir. Quruda 2760 metr yüksəklikdən dənizdə 65 metr dərinliyə qədər uzanan 1850 km uzunluğundakı TANAP, Türkiyəni Qafqazdan Avropaya uzanan enerji dəhlizinə çevirəcək. Xəzər dənizindəki Şahdəniz-2 yatağından çıxarılan təbii qazı Türkiyə vasitəsilə Avropaya nəql edən TANAP, Türkiyə və Azərbaycanı sektorda əsas oyunçular kimi təqdim edəcək. TANAP, Cənubi Qafqaz Boru Kəməri (SCP) və Trans-Adriatik Boru Kəməri (TAP) ilə birlikdə Cənub Qaz Dəhlizini təşkil edir. TAP layihəsinin TANAP-a uğurla qoşulması ilə Xəzər dənizindən çıxarılan təbii qaz Yunanıstan, Albaniya və Adriatik dənizi vasitəsilə İtaliyaya nəql ediləcək. Ümumi uzunluğu 878 km (550 km Yunanıstan, 215 km Albaniya, 105 km Adriatik dənizi və 8 km İtaliya vasitəsilə) olan TAP, TANAP və Cənubi Qafqaz Təbii Qaz Boru Kəməri (SCP) ilə birlikdə Cənub Qaz Dəhlizini təşkil edir. Azərbaycan qazını Avropa bazarlarına nəql edən Cənub Qaz Dəhlizinin son seqmenti olan Trans-Adriatik Boru Kəməri (TAP) üzərindən kommersiya qaz axını başlayıb. "TANAP-dan sonra TAP-ın istifadəyə verilməsi ilə Avropanın enerji təchizatı təhlükəsizliyində mühüm bir halqa tamamlanıb. Cənub Qaz Dəhlizinin son hissəsi olan TAP, Azərbaycandan kommersiya məqsədli qaz nəqlinə başlayıb. Tarixdə ilk dəfə olaraq, Azərbaycan qazı birbaşa boru kəməri bağlantısı vasitəsilə Avropa bazarına çatıb." TAP, Trans-Anadolu Təbii Qaz Boru Kəməri (TANAP) və Cənubi Qafqaz Boru Kəməri ilə birlikdə, 40 milyard dollar dəyərində olan Cənub Qaz Dəhlizinin Avropa hissəsini təşkil edir. Azərbaycanın Şahdəniz 2 yatağından çıxarılan qazı Avropaya nəql etmək üçün inşa edilən TAP, Türkiyə-Yunanıstan sərhədində TANAP-a birləşir. TAP, 4,5 illik tikinti müddətindən sonra 13 oktyabrda tamamlandı. TAP-ın Yunanıstan (550 kilometr), Albaniya (215 kilometr) və Adriatik dənizindən (105 kilometr) keçməklə İtaliyaya (8 kilometr) ildə 10 milyard kubmetr qaz nəql etməsi planlaşdırılır. BP, SOCAR və Snam şirkətləri Trans-Adriatik Boru Kəmərinin (TAP) 20%-nə, Fluxys isə layihənin 19%-nə, Enagas (16%) və Axpo (5%) payına nəzarət edir. Təməli 4,5 il əvvəl Salonikidə qoyulan və Azərbaycan təbii qazını Avropaya çatdırmaq üçün qoyulan 878 kilometr uzunluğundakı təbii qaz boru kəməri kommersiya fəaliyyətinə başlayıb. Cənub Qaz Dəhlizinin Avropa hissəsini təşkil edən TAP sayəsində Azərbaycandan Avropa bazarlarına hər il 10 milyard kubmetr qaz axacaq. Cənub Qaz Dəhlizi Azərbaycandan Avropaya təbii qazın nəqlində aparıcı rol oynayacaq. Trans-Adriatik Boru Kəməri (TAP) strateji və rəqabətli bazar xüsusiyyətlərini özündə birləşdirərək Azərbaycandan Avropaya təbii qazın nəqli üçün ən müasir və etibarlı sistemlərdən biridir. Bu gün təhlükəsizlik anlayışı iqtisadi dəyərlər və enerji ehtiyatları ilə zəngin bölgələrin təhlükəsizliyini və davamlılığını təmin etməyi tələb edir. Buna görə də, Xəzər dənizinin enerji ehtiyatları və onların paylaşılması məsələsi enerji təhlükəsizliyi və enerji siyasəti baxımından qlobal və regional əhəmiyyət kəsb edə bilər. Geosiyasi cəhətdən əhəmiyyətli bir yerdə yerləşən Azərbaycanla Türkiyə Respublikası arasında çoxşaxəli əməkdaşlığın və strateji münasibətlərin daha da inkişaf etdirilməsi təkcə iki dövlət üçün deyil, həm də regional inkişaf və təhlükəsizlik üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Türkiyə ilə Azərbaycan arasında diplomatik münasibətlər Cənubi Qafqaz bölgəsində sülhə, təhlükəsizliyə və əməkdaşlığa əsaslanan sosial və iqtisadi inkişafa nail olmaq üçün çox vacibdir. Sabit və davamlı iqtisadi inkişaf üçün ölkələr öz enerji siyasətlərini inkişaf etdirməli və xarici enerji mənbələrindən asılılığını azaltmalıdırlar. Müstəqilliyin təməl prinsipi iqtisadi özünütəminatdır ki, bu da ölkənin ehtiyaclarını ödəmək üçün enerjiyə malik olmasından asılıdır. Xarici siyasət və təhlükəsizlik baxımından da faydalar var. Trans-Dəniz Nəqliyyat Boru Kəməri (TAP) həmçinin Avropaya fərqli bir mənbədən enerji almağa imkan verir. TAP uzunmüddətli vizyonun reallaşmasını nümayiş etdirən bir layihədir. Türkiyə TANAP və TAP layihələri ilə iqtisadi və siyasi uğurlar əldə edib. Təbii qaz ehtiyatlarına malik ölkələrlə dünyanın ən böyük bazarı arasında təbii dəhliz rolunu oynayan Türkiyə təbii qaz mərkəzinə çevrilməyi hədəfləyir. Əhəmiyyətli coğrafi üstünlükləri ilə yanaşı, Türkiyə enerji diplomatiyasında da aktiv rol oynayır. Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə Avropanın və Aralıq dənizi regionunun enerji ehtiyaclarını Xəzər enerjisi ilə ödəyən üç dost ölkədir. Bu gün Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri və Bakı-Tbilisi-Ərzurum boru kəməri, TAP və TANAP layihələri Azərbaycan və Orta Asiyadan neft və qazı Avropaya və digər beynəlxalq bazarlara çatdırır. Bu cür layihələr Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyənin inkişafına və çiçəklənməsinə xidmət edir və regionun təhlükəsizliyini təmin edir. Cənub Qaz Dəhlizi təşəbbüsü artıq regional layihə deyil, qlobal enerji təhlükəsizliyinin mühüm komponentlərindən biridir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında səsləndirdiyi əsas məqamlardan biri qaz ixracının coğrafiyasının sürətlə genişlənməsi olub. Artıq 16 ölkə Azərbaycan qazının istehlakçısına çevrilib. Boru kəmərləri vasitəsilə qaz tədarük edilən ölkələrin sayına görə dünya miqyasında ön sıralarda yer almaq həyata keçirilən enerji strategiyasının uğurlu nəticəsidir. Xüsusilə Avropa bazarında mövcudluğun genişləndirilməsi mühüm önəm kəsb edir. Azərbaycan uzun illərdir ki, enerji sektorunda mühüm layihələrin təşəbbüskarıdır. Cənub Qaz Dəhlizi layihəsi Avropa və region ölkələrinin enerji təhlükəsizliyində mühüm rol oynayır. Prezident İlham Əliyevin "Cənub Qaz Dəhlizi" Məşvərət Şurası çərçivəsində nazirlərin 12-ci və "Yaşıl Enerji" Məşvərət Şurası çərçivəsində nazirlərin 4-cü iclasındakı çıxışı Azərbaycanın enerji strategiyasının ardıcıl, uzaqgörən və praqmatik mahiyyətini bir daha nümayiş etdirdi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, son on iki ilin təcrübəsi göstərir ki, enerji təhlükəsizliyi məsələləri yalnız qarşılıqlı etimad, açıq dialoq və birgə planlaşdırma əsasında effektiv həll edilə bilər və məhz birlikdə toplaşmaqla mühüm məsələlərin müzakirə yolu ilə həllinin əhəmiyyəti bu gün daha aydın görünür. "Cənub qaz dəhlizi" təşəbbüsünün artıq on ildən çox davamlı fəaliyyət göstərməsi təkcə irimiqyaslı infrastruktur layihəsinin uğuru deyil, həm də çoxtərəfli əməkdaşlıq modelinin özünü doğrultmasının bariz nümunəsidir. Çətin geosiyasi proseslərə və regionda baş verən mürəkkəb hadisələrə baxmayaraq, Azərbaycan istehsalçı, tranzit və istehlakçı ölkələr arasında etibarlı körpü rolunu gücləndirərək enerji təhlükəsizliyini real nəticələrlə təmin edə bilib. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin hakimiyyətini əhatə edən tarixi dövr islahat, inkişaf və tərəqqi mərhələsidir və Azərbaycan enerji sisteminin müasir üslubda yenidən qurulması və ya “qızıl dövrü” kimi xarakterizə oluna bilər. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev Ulu Öndər Heydər Əliyevin yeni neft strategiyasını uğurla davam etdirərək Azərbaycanın karbohidrogenlərinin dünyaya ixracının BTC ilə başlanan böyük yolunu daha da şaxələndirmişdir. Neft ölkəsi Azərbaycan həm də qaz ixracatçısına çevrildi. Bu gün beynəlxalq aləmdə haqlı olaraq etiraf edilir ki, Avropanın enerji xəritəsini dəyişdirən "Cənub qaz dəhlizi" Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin meqalayihəsidir.

s.e.f.d., dos. Murtəza Həsənov
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının
Siyasi İdarəetmə fakültəsinin dekanı

“Alsu” şirkətinin rəhbəri Quliyev Faiq Yunis oğlunun təşəbbüsü ilə yardım edildi. Ağcabədi rayonunun Şəhid,Qazi və aztəminatlı ailələrinə yardım edildi. Rayonun Kəhrizli, Sarvanlar, Kürdlər, Arazbarı, Yuxarı Qiyamadınlı, Minəxorlu, Qaraxanlı, Boyat, Biləğanlı, Hacılar, kəndlərində “Müqqəddəs Ramazan” ayı münasibəti ilə kütləvi yardımlar edilib.

Alsu şirkətində təxmini 25-30-a yaxın işçi heyəti var. Bunların da əksəriyyəti Şəhid,Qazi və aztəminatlı ailələrdir. Onu da qeyd edək ki, bu şirkət 2022-ci ildə həmtəsis olunub bu cür yardımsevərliyi ilə regionda tanınır.

Qeyd edək ki, bundan öncə də İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Quliyev Faiq Yunis oğlu, Quliyev Şamil Yunis oğlu, Quliyev Şahin və Quliyev Tural qardaşları Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Yardım Fonduna, imkansız Şəhid,Qazi və aztəminatlı ailələrə yardımlar ediblər. Bundan başqa Ağcabədi rayon Qaraxanlı kəndində şəhidlərin xatirəsinə park salınıb, abidə bulaq kompleksi inşa edilib, Bakı şəhərində Şəhid ailələrinə iftar süfrəsi verilib.

@ANmedia.az

İnsanlık tarihine kara bir leke olarak kazınan Hocalı Soykırımı'nın üzerinden 34 yıl geçmesine rağmen, vahşice öldürülenlerin acısının hâlen yüreklerde taze olduğudur. Uluslararası toplumun soykırımı durdurmak için gerekli sorumluluğu üstlenmemesinin, telafisi mümkün olmayan ve utançla anılacak bir zafiyetdir. Soğuk Savaş’ın ardından dünyada yeni bir uluslararası düzen ortaya çıkmıştır. Uluslararası ilişkiler son yirmi yılda çok değişmiştir. Sovyetler Birliği’nin çöküşü ile ortaya çıkan “yeni dünya düzeni” küresel, sosyal, politik, ekonomik ve kültürel alanlarda iç içe geçmiş bir değişim ve dönüşüm süreci başlatmıştır. 1992 yılında 25 Şubat'ı 26 Şubat'a bağlayan gece, Karabağ'ın Hocalı kentinde yüzlerce kadın, yaşlı ve çocuk, Ermeni ablukasındaki şehri terk etmeye çalışırken vurularak ve donarak hayatını kaybetti. Dağılan Sovyetler Birliği'nin son askerleri çekilirken yaşanan katliam öncesinde Hocalı, üç taraftan Ermeni askerler tarafından kuşatılmıştı Azerbaycan’ın Karabağ bölgesinde yer alan Hocalı, Erivan yönetiminin Karabağ’a hâkim olma ve bunun akabinde “Büyük Ermenistan’ı” kurma gibi emperyalist bir politikayı hayata geçirme arzusu sonucu 25 Şubat 1992 gecesi Ermeni silahlı güçleri tarafından saldırıya uğramıştır. Günümüzde örtülü ve asimetrik bir savaş yöntemi olarak kullanılan terörizm, gelişen teknoloji ile birlikte yıkıcı etkisini gittikçe arttıran küresel bir tehdit haline gelmiştir. Terörist eylemler, uluslar arası hukukta tanımlanan suçlar olmakla birlikte, gerek işlenişinde duyulan saik, gerek işleniş tarzı itibariyle “terör suçu” olarak nitelendirilirler. Uluslar arası hukukta suç olarak tanımlanan bu fiillerin bir terör örgütünün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi ile, devletin ana yapısını, bu yapının dayandığı temel prensipleri değiştirmek veya yıkmak, toplumda korku ve panik yaratmak amacının güdülmüş olması durumunda, bu suç bir “terör suçu” niteliğini kazanmaktadır.

Hocalı Katliamı 20. yy’ın ve insanlık tarihinin en büyük vahşet ve katliamlarından biridir. Hocalı Katliamı, Karabağ Savaşı sırasında 25 Şubat 1992 tarihinde Azerbaycan’ın Dağlık Karabağ bölgesindeki Hocalı kentinde Azeri sivillerin, Ermeniler tarafından katliamı olayıdır. Hocalı’da yapılan katliam, Rus 366. Motorize Piyade Alayının desteğindeki Ermeni silahlı kuvvetleri tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu katliam, Ermenilerin Dağlık Karabağ’ın işgalinden bu yana cereyan eden en kapsamlı sivil kırım olarak tarihe geçmiştir. Hocali soykırımı sırasında bir gecede 613 kişi vahşice katledildi. Bunlardan 63'ü çocuk, 106'sı kadın ve 70'i yaşlıydı. 8 aile tamamen yok edildi, 25 çocuk her iki ebeveynini de kaybetti ve 130 çocuk ebeveynlerinden birini kaybetti. Ayrıca, 76'sı çocuk olmak üzere 487 kişi yaralandı.

Hocali soykırımı sırasında 210 kişinin kayıp olmuştur, bunlardan 168'inin sivil ve 42'sinin şehrin öz savunma grubunun üyesidir. Azerbaycan, Hankendi’ndeki 366. Motorize Piyade Alayı’nın saldırıya katıldığını açıkladı. Çünkü saldırıda gelişmiş konvansiyonel silahlar kullanılmıştı. Bunlar değil bölgedeki yerel gruplarda, yeni oluşmaya başlayan Azerbaycan ve Ermenistan ordularında bile yoktu. Rus tarafının tersini söylemesine karşın alaydan firar eden üç Rus askeri 3 Mart 1992’de düzenledikleri basın toplantısında, Hıristiyan Ermeniler yanında Müslüman Azerbaycanlılara karşı savaşmalarının istendiğini itiraf etti. Hocalı stratejik öneme sahip bir yerleşim merkeziydi. Hocalı Karabağ bölgesi’nin merkez şehri olan Hankendi’nden 10 km uzaklıktadır. Karabağ’daki mevcut tek hava alanının burada olması ve demiryolunun hattının buradan geçmesi nedenleriyle kent, stratejik önem taşıyordu. Hocalı Katliamı’na giden süreçte Ermenilerin Ruslar tarafından açıkça desteklendiğinin bulguları vardır. Karabağ bölgesinin en önemli tepelerinden birisinde olan Hocalı köyü stratejik olarak Ermenistan Silahlı Kuvvetleri için askerî bir hedef niteliğinde idi. Hocalı Dağlık Karabağ bölgesi’nin merkez şehri olan Hankendi’nden 10 km uzaklıktadır. Karabağ’daki mevcut tek hava alanının burada olması ve demiryolunun da buradan geçmesi nedenleriyle kent, stratejik öneme sahipti. Azerbaycan Parlamentosu 1994’te Hocalı’da yaşanan katliamı “soykırım” olarak kabul etti . İnsan Hakları İzleme Örgütü olayı Karabağ anlaşmazlığı içerisinde yapılan en büyük katliam olarak nitelemiştir. Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi üyeleri, Arnavutluk, Azerbaycan, Birleşik Krallık ve Türkiye, Bulgaristan, Lüksemburg, Makedonya, Norveç tarafından yayımlanan 324 nolu Avrupa Konseyi bildirgesinde; Ermeniler tüm Hocalıları katlettiler ve tüm şehri harap ettiler ifadesi geçmiştir Bu katliamı yaşayan ve sonra Beyrut’a yerleşen Ermeni gazeteci Daud Kheyriyan, For the Sake of Cross (Haçın Hatırı İçin) isimli kitabında şu satırları aktarmaktadır,

‘Gaflan denen ve ölülerin yakılmasıyla görevli Ermeni grup, Hocalı’nın 1 kilometre batısında bir yere 2 Mart günü 100 Azeri ölüsünü getirip yığdı. Son kamyonda 10 yaşında bir kız çocuğu gördüm. Başından ve elinden yaralıydı. Yüzü morarmıştı. Soğuğa, açlığa ve yaralarına rağmen hâlâ yaşıyordu. Çok az nefes alabiliyordu. Gözlerini ölüm korkusu sarmıştı. O sırada Tigranyan isimli bir asker onu tuttuğu gibi öteki cesetlerin üstüne fırlattı. Sonra tüm cesetleri yaktılar. Bana sanki yanmakta olan ölü bedenler arasından bir çığlık işittim gibi geldi. Yapabileceğim bir şey yoktu. Ben Şuşa’ya döndüm. Onlar Haç’ın hatırı için savaşa devam ettiler’.

Tüm semavi dinler, insan hayatını kutsal sayar, insan hayatına kastetmeyi en büyük günah kabul eder. Hangi din bebeğe kıymayı kabul eder. Ermeniler tarafında Hocalı’lı çocuklar yaşlılar, kadınlara katliam yapıldı. Dünya kamuoyu bu olaylara seyirci kaldı. Ermenistan Dağlık Karabağ’da insanlık suçu işledi. Soykırım suçu, gerçek anlamda bu olaylarda işlenmiştir.

Ermenistan’ın Karabağ’da yaptıkları, Uluslar arası hukuk ,BM İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi kurallarına göre suçtur. Pek çok savaş hikâyesi tarih kitaplarından okuduk ve işittik. Ama Hocalı’daki gibi bir vahşet tarihte görülmedi. 26 Şubat 1992 günü yaşanan bu katliamın emrini veren ve ‘Hocalı Katliamı’ baş sorumlusu olan yaptığı terör faaliyetlerinin oranı nispetinde terfi eden Taşnaksutyun örgütü liderlerinden Robert Koçaryan, önce başbakan daha sonrada Ermenistan Devlet Başkanı oldu. Halende Hocalı katliamının sorumlular Ermenistan’da üst düzey yönetimde bulunuyorlar. Ermenistan’ın Ermeni terör örgütlerinin müşterek amacı; her fırsattan yararlanarak Türkiye’yi ve Azerbaycan’ı istikrarsızlığa sürüklemek ve sözde işgal altındaki Ermeni topraklarını kurtararak “Bağımsız Büyük Ermenistan”ı kurmaktı .

Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi Birleşmiş Milletler Genel Kurulunun 9 Aralık 1948 tarihli Kararıyla kabul edilmiş ve imzaya ve onaya veya katılmaya sunulmuştur. Yürürlüğe giriş tarihi ise: 12 Ocak 1951 Sözleşmeci Taraflar, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun 11 Aralık 1946 tarihli ve 96 (I) sayılı kararında soykırımın, Birleşmiş Milletlerin ruhuna ve amaçlarına aykırı olan ve uygar dünya tarafından lanetlenen, uluslararası hukuka göre bir suç olarak beyan edilmesini dikkate alarak, Tarihin her döneminde soykırımın insanlık için büyük kayıplar meydana getirdiğini kabulederek, İnsanlığı bu tür bir iğrenç musibetten kurtarmak için uluslararası işbirliğinin gerekli olduğuna kanaat getirerek, Aşağıdaki hükümlerde anlaşmışlardır:

Madde 1 [Önleme ve cezalandırma görevi]

Sözleşmeci Devletler, ister barış zamanında isterse savaş zamanında işlensin, önlemeyi ve cezalandırmayı taahhüt ettikleri soykırımın uluslararası hukuka göre bir suç olduğunu teyit eder.

Madde 2 [Soykırım oluşturan eylemler]

Bu Sözleşme bakımından, ulusal, etnik, ırksal veya dinsel bir grubu, kısmen veya tamamen ortadan kaldırmak amacıyla işlenen aşağıdaki fiillerden her hangi biri, soykırım suçunu oluşturur.

1. Gruba mensup olanların öldürülmesi;
2. Grubun mensuplarına ciddi surette bedensel veya zihinsel zarar verilmesi;
3. Grubun bütünüyle veya kısmen, fiziksel varlığını ortadan kaldıracağı hesaplanarak, yaşam şartlarını kasten değiştirmek;
4. Grup içinde doğumları engellemek amacıyla tedbirler almak;
5. Gruba mensup çocukları zorla bir başka gruba nakletmek;

Hocalı katliamı Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesinin 2.maddesi ile uyum göstermektedir. Dolayısıyla bu katliamdan sorumlu olanlar bu sözleşmeye göre yargılanmalılar. 26 Şubat 1992 tarihinde, Ermenistan silahlı birlikleri tarafından Azerbaycan’ın Hocalı şehrinde masum sivillere yönelik gerçekleştirilen katliamı lanetliyoruz.

2. Karabağ Savaşı'nda sadece 44 gün içinde işgal altındaki topraklarını geri alan Azerbaycan, halkın kuşaklar boyunca süren beklentisine son vererek tarihi zafere imza attı. "Vatan Muharebesi" olarak adlandırılan operasyon 44 gün sürdü. 5 şehir, 4 kasaba ve 286 köy işgalden kurtarıldı. Savaşta Azerbaycan ordusu 2 bin 908 şehit verdi, 94 sivil Ermenistan'ın saldırıları sonucu hayatını kaybetti.

8 Kasım 2020'de Şuşa'nın kurtarılmasıyla Ermenistan hezimeti kabul etti ve 10 Kasım'da Azerbaycan, Ermenistan ve Rusya arasında üçlü bildiri imzalandı. Bildiri gereği Ermenistan ordusu Ağdam, Kelbecer ve Laçın'dan da çekildi.

10 Kasım "Zafer Günü" ilan edilse de bu tarihin Mustafa Kemal Atatürk'ün vefat gününe denk gelmesi nedeniyle, Şuşa'nın kurtarıldığı gün olan 8 Kasım resmi "Zafer Günü" olarak kabul edildi. Modern ve bağımsız Azerbaycan'ın kurucusu Haydar Aliyev'in mirasına sahip çıkan Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, ülkesini öz topraklarına ve Karabağ'a kavuşturarak 30 yıllık hasrete son verdi. "Türkiye ne kadar güçlü olursa biz de o kadar güçlü oluruz" sözünü her platformda vurgulayan Cumhurbaşkanı Aliyev, Türkiye ile Azerbaycan arasındaki kardeşliği iki ülke ilişkilerinin değişmez ve giderek güçlenen temel unsuru haline getirdi. Ulu Önder Haydar Aliyev'den miras kalan "Bir millet, iki devlet" anlayışını devlet politikası olarak benimsedi.

Bugün, 34 yıl öncesine göre ekonomisi, diplomasisi, imkan ve kabiliyetleriyle çok daha güçlü, daha itibarlı bir Azerbayca vardır. Ülke olarak burada yaşanan acıların tekrarına asla izin vermeyeceğiz. Azerbaycan'ın 23 yıllık değişiminin mimarı - Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İlham Aliyev Karabağ'da tarih yazdı, 30 yıllık işgale son verdi.

Bu zafer, sadece toprağın değil, onurun, birliğin ve kardeşliğin de zaferidir.
Qarabağ Azərbaycandır!

Hocalı’da katledilen 613 kardeşimizin, yaralananların, esir alınan ve kaybolan tüm Azerbaycanlıların acısı hâlâ yüreğimizdedir. Hocal Soykırımı'nda şehitlik mertebesine erişenlere bir kez daha Allah'tan rahmet, yakınlarına sabırlar dileyirem.

s.e.f.d., dos. Murtəza Həsənov,
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının
Siyasi İdarəetmə fakültəsinin dekanı

Prezident İlham Əliyevin rəqəmsal inkişafla bağlı müşavirədəki çıxışı Azərbaycanın inkişaf strategiyasında yeni mərhələnin başlandığını göstərir. Çıxış təkcə texnoloji yeniliklərdən bəhs etmir eyni zamanda rəqəmsallaşma, ölkənin uzunmüddətli iqtisadi modeli, enerji strategiyası, beynəlxalq tərəfdaşlıq siyasəti və dövlət idarəçiliyinin transformasiyası ilə birbaşa əlaqəlidir. Bu yanaşma göstərir ki, məsələ ayrı-ayrı layihələr səviyyəsində deyil, sistemli və koordinasiyalı dövlət siyasəti kimi dəyərləndirilir.

Çıxışın başlanğıcında qlobal meyillərə istinad edilməsi təsadüfi deyil. Süni intellekt, data mərkəzləri və rəqəmsal transformasiya artıq texnoloji seçim deyil, dövlətlərin rəqabət qabiliyyətini müəyyən edən əsas komponentlərdəndir. Prezident bu kontekstdə Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifəni aydın şəkildə müəyyənləşdirir: rəqəmsal inkişaf prioritetlər siyahısında ön sıralara çıxarılmalıdır. Burada əsas mesaj ondan ibarətdir ki, gələcək iqtisadi artımın mənbələri dəyişir. Enerji və nəqliyyat layihələri üzərində qurulan inkişaf modeli rəqəmsal infrastrukturla tamamlanmalıdır. Bu, diversifikasiya siyasətinin məntiqi davamı kimi təqdim olunur.

Cənab Prezident çıxışının mühüm hissəsini Azərbaycanın mövcud üstünlüklərinin rəqəmsal kapitala çevrilməsi istiqamətində fikirlərə həsr edib. Bu üstünlüklər dörd əsas istiqamətdə cəmləşir:

Azərbaycan artıq enerji və nəqliyyat dəhlizlərinin mərkəzində yerləşən ölkədir. Prezidentin vurğuladığı kimi, bu dəhlizlər gələcəkdə fiber-optik dəhlizlərinə çevrilməlidir. Yəni fiziki tranzit imkanları rəqəmsal tranzitə transformasiya edilməlidir. Şərq–Qərb və Şimal–Cənub xətlərinin rəqəmsal bağlantılarla gücləndirilməsi Azərbaycanın regional data habına çevrilməsi perspektivini açır. Bunun üçün ölkənin enerji potensialı çox önəmlidir ki, Azərbaycanın 10 min meqavatlıq generasiya gücü və ən azı 2 min meqavat istifadə olunmayan ehtiyatı bu sahədə bizə real üstünlük yaradır. Əlavə olaraq, bərpaolunan enerji layihələri və yaşıl enerji ixrac planları ölkəni “yaşıl data mərkəzləri” üçün cəlbedici məkana çevirə bilər. Bu, qlobal şirkətlərin ESG tələbləri fonunda xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Cənab Prezident qeyd edir ki, son 20 ildə Azərbaycan iqtisadiyyatına 350 milyard dollarlıq sərmayə yatırılıb. Sərmayənin həcmi ölkədə yaradılan maliyyə və uzunmüddətli müqavilə sabitliyi investisiya təhlükəsizliyi baxımından mühüm göstəriidir. Bununla yanaşı, Dövlət Neft Fondunun qlobal maliyyə institutları ilə əməkdaşlığı və həmin fondların rəqəmsal nəhənglərin səhmdarları olması yeni investisiya kanallarını açır.

ABŞ ilə Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası, Avropa İttifaqına üzv ölkələrlə sənədlər və Çinlə hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq Azərbaycanın qlobal güc mərkəzləri ilə balanslı münasibətlər qurduğunu göstərir. Rəqəmsal sahədə bu, texnologiya, investisiya və bazar çıxışları baxımından ölkənin manevr imkanlarını genişləndirir.

Cənab Prezidentin çıxışının ən praktik hissəsi dövlət idarəçiliyində müasir mexanizmlərin tətbiqi ilə bağlı oldu. Prezident əsasən dövlət qurumlarının bir-birləri ilə sıx kordinasiyalı şəkildə işləməli olduğunu, müvafiq qurumlarda rəqəmsallaşma və süni intellektin tətbiqi ilə bağlı məsul şəxslərin artıq şöbə səviyyəsində deyil nazir müavinləri səviyyəsində olmasını diqqətə çatdırdı. Dövlət başçısının pərakəndə dövlət platformaları ilə bağlı səsləndirdiyi fikir, əsasən vətəndaşlar üçün “bir pəncərə” prinsipinin tətbiqi, gələcəkdə tətbiq olunacaq süni intellekt üçün vahid data mühitinin yaradılması və ən əsası kibertəhlükəsizlik baxımından nəzarəti gücləndirmək üçün vacib bir mesajdır.

Dövlət başçısı digər çıxışlarında olduğu kimi bu çıxışında da kadr hazırlığını əsas prioritet istiqamət kimi qiymətləndirdi. Ali məktəblərdə dövrün tələblərinə uyğun ixtisaslaşmaların yaradılması, xaricdə təhsil proqramlarının ehtiyaclara uyğunlaşdırılması, rəqəmsallaşmanın orta məktəb şagirdlərindən başlanması qurulacaq uzunmüddətli strategiyanın vacib elementidir.

Bu, göstərir ki, rəqəmsal transformasiya yalnız texniki deyil, sosial-iqtisadi dəyişiklikdir və insan kapitalı əsas dayağı təşkil edir.

Dövlət idarəçiliyində süni intellektin tətbiqi ilə bağlı vurğular Azərbaycanın proaktiv yanaşma nümayiş etdirdiyini göstərir. Süni intellektin qərar qəbuletmə prosesinə inteqrasiyası effektivlik və şəffaflıq baxımından yeni mərhələ yarada bilər. Eyni zamanda, keçən il baş vermiş kiberhücumun xatırladılması təhlükəsizlik komponentinin prioritet olduğunu göstərir. Rəqəmsal inkişaf kibertəhlükəsizliklə paralel aparılmalıdır əks halda risklər artacaq.

Çıxışda özəl sektor üçün dəstək mexanizmlərinin hazırlanması tapşırılır. Bu, dövlətin rəqəmsal transformasiyanı yalnız inzibati tədbirlərlə deyil, bazar stimulları ilə də təşviq etməyə hazır olduğunu göstərir.İnnovasiya ekosisteminin formalaşması üçün startap mühiti, vergi təşviqləri və investisiya fondlarının rolu xüsusi əhəmiyyət kəsb edəcək.

Dövlət başçısının rəhbərlik etdiyi müşavirənin ümumi məntiqi göstərir ki, Azərbaycan enerji və nəqliyyat mərkəzi statusunu rəqəmsal mərkəz statusu ilə tamamlamağı hədəfləyir. Mövcud infrastruktur, enerji ehtiyatı, maliyyə sabitliyi və çoxvektorlu xarici siyasət bu strategiyanın əsas dayaqları kimi təqdim olunur. Əsas məsələ isə koordinasiyalı fəaliyyət planının hazırlanması və icrasıdır. Əgər dövlət mexanizminin uyğunlaşması və insan kapitalının inkişafı paralel şəkildə təmin edilərsə, rəqəmsal transformasiya ölkənin növbəti onilliklər hətta yüzillikləri üçün iqtisadi modelini formalaşdıra bilər.

Elgün Rüstəmlilər

Azərbaycan elminin qlobal elmi məkanda layiqli mövqe qazanması Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Ali Baş Komandan cənab İlham Əliyevin bu sahədə apardığı ardıcıl, uzaqgörən və strateji dövlət siyasətinin real və ölçülə bilən nəticəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Məhz bu düşünülmüş siyasətin məntiqi davamı olaraq bu gün ölkəmizin gənc və perspektivli alimləri dünyanın nüfuzlu universitetləri və aparıcı elmi-tədqiqat mərkəzləri ilə sıx əməkdaşlıq mühitində fəaliyyət göstərir, beynəlxalq elmi layihələrin fəal iştirakçılarına çevrilir və Azərbaycan elmini qlobal elmi platformalarda yüksək səviyyədə təmsil edirlər. Eyni zamanda, bir sıra Azərbaycan alimlərinin dünyanın aparıcı ali təhsil və elmi-tədqiqat müəssisələrində dəvətli professor statusu ilə çalışması ölkəmizin elmi və təhsil potensialının beynəlxalq aləmdə tanıdılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu fəaliyyətlər yalnız fərdi elmi nailiyyətlərlə məhdudlaşmır, bütövlükdə Azərbaycan elminin qlobal elmi sistemə inteqrasiyasını sürətləndirir, milli elmi məktəblərin beynəlxalq nüfuzunu möhkəmləndirir və onların davamlı inkişafına zəmin yaradır. Bu ümumi kontekst çərçivəsində Azərbaycan elminin beynəlxalq miqyasda tanıdılması istiqamətində həyata keçirilən ardıcıl fəaliyyətlərin bariz nümunələrindən biri professor Rəşad Abaszadənin hazırda Özbəkistan Respublikasına etdiyi rəsmi ezamiyyətdir. Səfər çərçivəsində alim Daşkənd Dövlət Texniki Universitetində bir sıra elmi görüşlərdə iştirak edir, universitetin akademik mühiti ilə sıx və səmərəli əməkdaşlıq aparır. Xüsusilə qeyd edilməlidir ki, professor Rəşad Abaszadə 2025-ci ildən etibarən Daşkənd Dövlət Texniki Universitetinin dəvətli professoru statusunu daşıyır. Bu fakt Azərbaycan alimlərinə beynəlxalq akademik dairələrdə göstərilən yüksək etimadın və regional elmi inteqrasiyanın mühüm göstəricisi kimi dəyərləndirilir. Səfərin ən yaddaqalan və rəmzi məqamlarından biri isə Turan Beynəlxalq Araşdırmalar İnstitutunun rəhbəri qismində professor Rəşad Abaszadə tərəfindən dahi Azərbaycan alimi, akademik Arif Paşayevin zəngin və çoxşaxəli elmi irsinə həsr olunmuş fundamental nəşrin universitet rəhbərliyinə təqdim edilməsi olmuşdur. Sözügedən kitab Daşkənd Dövlət Texniki Universitetinin rektoru, akademik Sadriddin Turabdjanova rəsmi şəkildə təqdim edilmişdir. 2025-ci ildə əsası qoyulan Turan Beynəlxalq Araşdırmalar İnstitutu bu gün dünyanın 17 ölkəsini təmsil edən 108 professoru öz ətrafında birləşdirən, yüksək elmi potensiala malik beynəlxalq intellektual platforma kimi formalaşmışdır. İnstitut müxtəlif elmi istiqamətlər üzrə aparılan fundamental və tətbiqi tədqiqatların koordinasiyasını həyata keçirərək, qlobal elmi əməkdaşlığın genişlənməsinə və intellektual dəyərlərin mübadiləsinə mühüm töhfə verir.

Bu nəşr öz elmi və simvolik məzmunu ilə Azərbaycan elm tarixində xüsusi yer tutur. Belə ki, kitab beynəlxalq elmi bazalarda indekslənən, Azərbaycan aliminin yubileyinə həsr olunmuş ilk və yeganə fundamental nəşr kimi tarixə düşmüşdür. Eyni zamanda, bu əsər Azərbaycan elminin dünya elmi məkanında tanıdılması baxımından strateji əhəmiyyət kəsb edən mühüm elmi hadisə kimi qiymətləndirilir.

Xüsusi vurğulanmalıdır ki, 2026-cı il professor Rəşad Abaszadənin elmi fəaliyyəti baxımından son dərəcə məhsuldar olmuşdur. Bu ilin əvvəlindən etibarər dünyanın ən nüfuzlu beynəlxalq nəşriyyatlarında Dr. Abaszadənin üç monoqrafiyası işıq üzü görmüşdür. Bu monoqrafiyalar müasir materialşünaslıq, nanoelmlər və qabaqcıl texnoloji tətbiqlər sahəsində aparılan fundamental və tətbiqi tədqiqatların nəticələrini əks etdirir və beynəlxalq elmi ictimaiyyət tərəfindən yüksək maraqla qarşılanır. Xüsusi olaraq qeyd edilməlidir ki, N.Nazarbayev Universiteti, Beynəlxalq Ekoenerji Akademiyası və Daşkənd Dövlət Texniki Universitetində dəvətli professor kimi fəaliyyət göstərən Dr. Rəşad Abaszadənin 2026-cı ildə nəşr olunmuş monoqrafiyaları gənc alimlərin elmi nailiyyətləri baxımından mühüm və tarixi hadisə kimi qiymətləndirilir. Belə ki, sözügedən monoqrafiyalar Springer beynəlxalq elmi bazasında və IEEE Xplore platformasında indekslənən gənc alimlərin siyahısında ilk presedent kimi qeydə alınmışdır.

Bu fakt bir tərəfdən Azərbaycan gənc alimlərinin qlobal elmi məkan daxilində artan mövqeyini nümayiş etdirir, digər tərəfdən isə milli elmi potensialın dünyanın aparıcı akademik platformalarında tanınmasının bariz göstəricisi kimi çıxış edir.

Ümumilikdə, professor Rəşad Abaszadənin Özbəkistana səfəri Azərbaycan–Özbəkistan elmi əlaqələrinin daha da dərinləşməsinə, ortaq elmi təşəbbüslərin və birgə layihələrin formalaşmasına, eləcə də Azərbaycan elminin beynəlxalq nüfuzunun artmasına mühüm töhfə verir. Bu səfər Azərbaycan alimlərinin qlobal elmi proseslərdə fəal və prinsipial iştirakının bariz nümunəsi olmaqla yanaşı, dövlətin elmə göstərdiyi strateji dəstəyin real və konkret təzahürü kimi də çıxış edir.