Azərbaycanın Enerji Strategiyası, Çoxşaxəli Əməkdaşlıq Faktoru və Qlobal Enerji Təhlükəsizliyi

      Müasir dünyada sürətlə artan enerji ehtiyacları ölkələri müxtəlif mənbələr axtarmağa sövq edir. Lakin bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişaf etdirilməsi enerji təhlükəsizliyi problemini həll edə bilmir və bu da ölkələri təchizatçılarını şaxələndirməyə vadar edir. Enerji həyatımızın bütün sahələrində ehtiyac duyulan ən vacib amillərdən biridir. Bu amil həm enerji ilə zəngin, həm də enerjidən asılı olan ölkələrin enerji siyasətinin müəyyənləşdirilməsində özünü fərqli şəkildə göstərir. Enerji istehsalı vacib amildir və insanların gündəlik ehtiyaclarının ödənilməsində və rifah halının yaxşılaşdırılmasında ən görkəmli element kimi ön plana çıxır. Təhlükəsizlik beynəlxalq münasibətlər sahəsində ən fundamental anlayışlardan biridir. Soyuq müharibənin bitməsindən bəri dünya siyasətində  əhəmiyyətli bir dəyişiklik və transformasiya prosesi baş verir. Təhlükəsizlik qavrayışlarındakı bu dəyişikliklər dövlətlərarası münasibətlərə də təsir göstərir. Enerji təhlükəsizliyi dövlətin milli təhlükəsizliyinin struktur elementlərindən biri kimi həlledici yer və rol oynayır. Bu gün enerji təhlükəsizliyini sadəcə neftin fasiləsiz axınının və şaxələndirilməsinin təmin edilməsi kimi müəyyən etmək kifayət deyil. Əsasən, enerji təhlükəsizliyi enerjinin çıxarıldığı bölgədən qəbul edən ölkəyə münasib qiymətə, fasiləsiz və kifayət qədər miqdarda çatdırılmasını təmin etmək deməkdir. Bu kontekstdə boru kəmərlərinin və dəniz neft və qaz platformalarının qorunmasından tutmuş neft və qaz tankerlərinin izlədiyi marşrutların təhlükəsizliyinə və saxlama obyektlərinin qorunmasına qədər geniş sahələri əhatə edən çoxölçülü və hərtərəfli tərif vurğulanır. Beləliklə, enerji təhlükəsizliyi məsələsi bütün ölçülərində 21-ci əsr üçün prioritetə çevrilmişdir. Dünya iqtisadi və siyasi tarixinin son 400 ilini formalaşdıran əsas konsepsiya, şübhəsiz ki, təhlükəsizlik konsepsiyasıdır. 1648-ci ildə Vestfal sülhündən bəri bu konsepsiya dünya siyasəti, iqtisadiyyatı, humanitar münasibətlər və dövlətlərarası münasibətlər üçün böyük əhəmiyyət və məzmun kəsb etmişdir.   1990-cı illərin əvvəllərindən etibarən Azərbaycan ətrafında baş verən hadisələr Azərbaycanın təhlükəsizlik baxımından daha incə tarazlıqlara əsaslanan strategiya həyata keçirməsini zəruri etmişdir. Yeni dünya düzənində Azərbaycan, xüsusən də üç səbəbə görə diqqəti cəlb etmişdir: Orta Asiya və Şimali Qafqaza açılan qapı kimi geostrateji mövqeyi, Orta Asiya dövlətləri üçün Avropaya tranzit nöqtəsi rolu və böyük neft və qaz ehtiyatlarına və nəticədə əhəmiyyətli iqtisadi potensiala malik olmasıdır. Azərbaycanın tarixi coğrafi mövqeyi və geosiyasi əhəmiyyəti də Cənubi Qafqaza artan qlobal marağın əsas səbəblərindəndir. Hazırda Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyindəki rolunu yerinə yetirməsi üçün zəruri şərtlər mövcuddur. Enerji təhlükəsizliyi üzərində işləyənlər arasında ümumi fikir budur ki, enerji təhlükəsizliyi anlayışını müəyyənləşdirmək çox çətindir. Əgər enerji təhlükəsizliyinə klassik bir tərif versəydik, bu, ölkələrin neft ehtiyaclarını ödəmək üçün resurslara çıxışı kontekstində təchizat təhlükəsizliyinin təmin edilməsi ilə məhdudlaşa bilərdi. Bu perspektiv enerji təhlükəsizliyinin elementlərini neft təchizatı, tələb mərkəzləri, geosiyasət və bazar strukturları kimi müəyyən edir. Enerji təhlükəsizliyinə daxil olan enerji resurslarının etibarlı, ucuz və fasiləsiz təchizatı və səmərəli istifadəsi bütün dövlətlərin milli təhlükəsizliyinə fundamental təsir göstərən amildir.  Xəzər hövzəsi enerji ehtiyatlarına görə Yaxın Şərqdən sonra dünyada ikinci ən zəngin bölgə hesab olunur. Zəngin neft və təbii qaz ehtiyatlarına görə Xəzər hövzəsi 21-ci əsrin enerji istehsalının mərkəzi kimi qəbul edilir. Avropa İttifaqı da Rusiya ərazisindən istifadə etmədən Rusiyadan kənarda resurslara çıxışın vacibliyini qəbul edir. Postsovet məkanında yeni müstəqil dövlətlərin yaranması və onların regional və qlobal inkişaflarda mühüm aktyorlara çevrilməsi bu dəyişikliklərə nümunə kimi göstərilə bilər. 1991-ci ildə Sovet İttifaqının süqutu regionda yeni bir dövrün başlanğıcını qoydu. İki bloklu dünya nizamının dağılması iqtisadi və siyasi ölçülərə malik yeni bir dünya nizamının formalaşmasına səbəb oldu. Sovet İttifaqının dağılması və Soyuq Müharibənin sonu beynəlxalq münasibətlər sistemində kəmiyyət və keyfiyyət dəyişikliklərinə səbəb oldu. Dünyada enerjidən istifadə bəşəriyyət tarixi qədər qədimdir. Keçmişdən bu günə qədər bəşəriyyət istilik və qida kimi əsas ehtiyacları ödəmək üçün enerjidən istifadə etmişdir. Daha sonra enerji sənaye fəaliyyətlərində istifadə olunmağa başladı. Sənaye İnqilabı ilə baş verən istehsal prosesindəki transformasiya enerjini dövlətlər üçün ən strateji zərurətlərdən birinə çevirdi. Enerji həyatımızın bütün sahələrində ehtiyac duyulan ən vacib amillərdən biridir. Bu amil həm enerji ilə zəngin, həm də enerjidən asılı olan ölkələrin enerji siyasətinin müəyyən edilməsində fərqli şəkildə özünü göstərir. Enerji istehsalı zəruri amildir və insanların gündəlik ehtiyaclarını ödəməkdə və onların rifah halını yaxşılaşdırmaqda ən görkəmli elementdir. 1990-cı illərin əvvəllərində Soyuq Müharibənin bitməsindən bəri Azərbaycanı əhatə edən hadisələr ölkə üçün daha incə təhlükəsizlik strategiyası tələb etmişdir. Geosiyasi mövqeyi, insan və təbii sərvətləri, iqtisadi potensialı, Şərq və Qərb mədəniyyətlərinin, nəqliyyat və kommunikasiya xətlərinin kəsişməsindəki mövqeyinə görə Azərbaycan tarixən böyük dünya güclərinin diqqətini cəlb etmiş və onlar arasında rəqabət meydanına çevrilmişdir. Dünyanın iqtisadi və siyasi inkişafının son illərini qeyd edən əsas konsepsiya, şübhəsiz ki, enerjidir. Enerji həyatımızın bütün sahələrində ehtiyac duyulan ən vacib amillərdən biridir. Bu amil həm enerji ilə zəngin, həm də enerjidən asılı ölkələr tərəfindən enerji siyasətinin müəyyənləşdirilməsində fərqli şəkildə özünü göstərir. Enerji istehsalı zəruri amildir və insanların gündəlik ehtiyaclarını ödəməkdə və onların rifah halını yaxşılaşdırmaqda ən görkəmli elementdir. Enerji təhlükəsizliyi üzərində çalışanlar enerji təhlükəsizliyi anlayışının müəyyən edilməsinin çox çətin olduğu barədə ortaq fikirdədirlər. Enerji təhlükəsizliyinə klassik bir tərif versəydik, bu, ölkələrin neft ehtiyaclarını ödəmək üçün resurslara çıxışı kontekstində təchizat təhlükəsizliyinin təmin edilməsi ilə məhdudlaşa bilərdi. Bu perspektiv enerji təhlükəsizliyinin elementlərini neft təchizatı, tələbat mərkəzləri, geosiyasət və bazar strukturları kimi müəyyən edir. Enerji təhlükəsizliyi çətiri altına düşən enerji resurslarının etibarlı, əlverişli və fasiləsiz təchizatı və səmərəli istifadəsi bütün dövlətlərin milli təhlükəsizliyinə əsaslı təsir göstərən amildir.Azərbaycanın regional enerji təhlükəsizliyində təsirli bir ölkə kimi ortaya çıxması nisbətən yenidir. Həqiqətən də, Avropa İttifaqı ilə Azərbaycan arasında enerji siyasəti ilə bağlı ilk müqavilə 2011-ci ildə imzalanmışdır. Avropa İttifaqı (Aİ) qlobal enerji istehlakında əhəmiyyətli yer tutur. Dünyanın sənaye istehsalının dörddə birindən çoxunu təmin edən Aİ-nin enerjiyə böyük ehtiyacı var. Avrasiya bölgəsinin karbohidrogen ehtiyatlarının dünya bazarına çıxarılmasında Azərbaycan və Türkiyə arasında əməkdaşlığın digər mühüm nümunəsi Bakı-Tbilisi-Ərzurum (Cənubi Qafqaz Təbii Qaz Boru Kəməri) təbii qaz boru kəməridir. Bu boru kəmərinin əsas məqsədi Şahdəniz yatağından hasil edilən təbii qazı Türkiyəyə və dünya bazarına nəql etməkdir. Ümumi uzunluğu 970 km olan bu boru kəməri BTC boru kəmərinə paralel olaraq inşa edilmişdir. İllik 30 milyard m³ tutumu olan kəmərin tikintisinə 2004-cü ildə başlanılıb və 2006-cı ilin sonunda başa çatdırılıb. İlk “Şahdəniz” qazı bu boru kəmərinə 13 mart 2007-ci ildə çatdırılıb. Ərzuruma çatan qaz ölkənin daxili boru kəməri şəbəkəsi vasitəsilə Türkiyənin qərbinə, oradan isə Mərkəzi və Cənubi Avropa ölkələrinə nəql olunacaq. Gələcəkdə Qazaxıstan və Türkmənistan da BTE layihəsinə qoşularaq təbii qazlarını bu boru kəməri vasitəsilə Avropa bazarlarına çatdıracaqlar. 

Müstəqil Azərbaycanı müasir, güclü, davamlı iqtisadi inkişafa malik dövlətə çevirmək üçün Ümummilli Lider Heydər Əliyev gələcək siyasi-iqtisadi islahatların köklü transformasiyasının əsası olacaq neft strategiyasını müəyyənləşdirdi. Bu strategiya xarici sərmayədarların Azərbaycanın neft yataqlarının işlənilməsinə cəlb edilməsini, xam neftin daşınması yollarının şaxələndirilməsini, neft gəlirlərinin səmərəli idarə olunmasını və Azərbaycanın yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoymasını təmin edib.

      Ümummilli Lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə 1994-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycanın XX əsr tarixində siyasi, iqtisadi və strateji əhəmiyyətinə görə ən mühüm müqavilələrdən biri – Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda yerləşən “Azəri”, “Çıraq” neft yataqlarının və “Günəşli” neft yatağının bir hissəsinin müştərək işlənməsi və hasilatın pay bölgüsü haqqında Saziş - “Əsrin müqaviləsi” imzalanıb. Dəyəri 7,4 milyard dollar olan “Əsrin müqaviləsi”ndə dünyanın 7 ölkəsini (Azərbaycan, ABŞ, Böyük Britaniya, Rusiya, Türkiyə, Norveç və Səudiyyə Ərəbistanı) təmsil edən 11 beynəlxalq neft şirkəti (Amoco, bp, McDermott, UNOCAL, ARDNŞ, Lukoil, Statoil, Türkiyə Petrolları, Pennzoil, Ramco, Delta) iştirak edib. Onlar tezliklə işçi strukturlar – Rəhbər Komitə, Azərbaycan Beynəlxalq Əməliyyat Şirkəti (ABƏŞ) və Məsləhət Şurası yaradıblar. Saziş 1994-cü il dekabrın 12-də Azərbaycan parlamentində ratifikasiya olunub. Azərbaycanın enerji sektorunun inkişafında dönüş nöqtəsi hesab edilən inkişaf, 20 sentyabr 1994-cü ildə Gülüstan Sarayında keçirilən tarixi mərasimdə Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı "Azəri" və "Çıraq" yataqlarının və Günəşli yatağının dərin dəniz hissəsinin birgə işlənməsi və hasilatın pay bölgüsü haqqında Sazişin (qısaca "Əsrin Müqaviləsi") imzalanmasıdır. 12 dekabr 1994-cü ildə qüvvəyə minən bu sazişdən əvvəl tərəflər arasında üç illik danışıqlar aparılmışdır.7,4 milyard dollarlıq konsorsiuma yeddi ölkədən (Azərbaycan, ABŞ, Böyük Britaniya, Rusiya, Türkiyə, Norveç, Səudiyyə Ərəbistanı) 11 neft şirkəti (AMOCO, BP, McDermott, UNOCAL, SOCAR, Lukoil, Statoil, TPAO, Pennzoil, Ramco, Delta) daxil idi.Azərbaycanın enerji strategiyasının dinamikası və fundamental prinsipləri 20 sentyabr 1994-cü ildə imzalanmış "Əsrin Müqaviləsi"ndə (Əsrin Müqaviləsi) öz əksini tapmışdır. Bu müqavilə müstəqillikdən sonrakı Azərbaycanın tarixində mühüm yer tutur və yeni enerji strategiyasına doğru atılmış ilk addımdır. Sazişin ən vacib nəticəsi Azərbaycan neftinin dünya bazarında tanınması olmuşdur. Azərbaycanın enerji strategiyası enerji nəqli marşrutlarının şaxələndirilməsinə əsaslanır. Bu şaxələndirmə siyasətinin mümkünlüyü həm iqtisadi, həm də siyasi baxımdan üstünlüklər təqdim edir. Bu üstünlüklərə Azərbaycanın zəngin neft ehtiyatlarının xarici bazarlara sabit ixracının təmin edilməsi; neft və təbii qaz hasilatında enerji sənayesinin inkişafı; və genişmiqyaslı beynəlxalq iqtisadi əməkdaşlığın inkişafına töhfə vermək daxildir. Siyasi baxımdan üstünlüklərə tranzit ölkələrindən asılılığın azaldılması, tranzit ölkələrlə yeni qarşılıqlı faydalı münasibətlərin qurulması və onlarla əlavə siyasi və iqtisadi əlaqələrin yaradılması daxildir. Bundan əlavə, Azərbaycanın enerji ehtiyatlarının dünya bazarlarına çatdırılmasında xüsusi maraq göstərən beynəlxalq aktyorların diqqətini cəlb etməklə və regionda dünya gücləri arasında geosiyasi maraqlar balansı yaratmaqla ölkənin beynəlxalq əhəmiyyəti artır. Azərbaycanın enerji siyasətinin əsaslarını üç əsas başlıq altında ümumiləşdirmək olar: birincisi, enerji ehtiyatlarının istismarı; ikincisi, enerji bazarlarına çıxış; və üçüncüsü, marketinq. Bu çərçivədə, enerji ehtiyatlarını istismar edilə bilən hala gətirmək və onları idarə etmək üçün aparıcı qlobal neft şirkətləri ilə əhəmiyyətli razılaşmalar əldə edilmişdir və neftdən asılı dövlətlər bu razılaşmaların qarantı kimi çıxış edirlər. Enerji bazarlarına çıxış məsələsində Rusiya və Türkiyə əhəmiyyətli bir missiyanı öz üzərinə götürmüş və Yeni Dünya Nizamının yeni siyasəti çərçivəsində enerji ticarəti apara biləcəkləri bir mövqeyə çatmışlar. Rusiya və Türkiyə arasında beynəlxalq enerji bazarlarına çıxış məsələsində balans əldə edilmişdir; ilkin neft bazarlara Rusiya vasitəsilə, əsas mənbə isə Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri vasitəsilə çatdırılır. Bundan əlavə, təbii qaz dünya bazarlarına Bakı-Tbilisi-Ərzurum Təbii Qaz Boru Kəməri vasitəsilə çatdırılır. Sovet dövründən qalma boru kəmərlərindən istifadə edən Rusiya və Türkiyə beynəlxalq dəstək ilə Azərbaycanın neft və təbii qazının Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri və Bakı-Tbilisi-Ərzurum təbii qaz kəməri vasitəsilə beynəlxalq bazarlara çatdırılmasında fəal rol oynamışlar. Müstəqillik qazandıqdan sonra həyata keçirilən Azərbaycanın neft strategiyası regional əməkdaşlığa və inkişafa nail olmaqda, qonşu dövlətlərlə, xüsusən də Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlıq münasibətlərinin daha da dərinləşdirilməsində böyük əhəmiyyət kəsb edir. Xəzər hövzəsində xüsusi mövqeyi və təsiri ilə seçilən və bütün məsələlərdə müttəfiq hesab edilən Türkiyə əsas diqqətini Azərbaycanın neft ehtiyatlarının xarici bazara çıxarılmasına yönəldib. Bu məqsədlə Türkiyə hökuməti BTC boru kəmərini təklif edib və boru kəmərinin təhlükəsizliyi ilə bağlı bir sıra təkliflər verib. İki dövlət arasında bütün sahələrdə münasibətlərin dinamik inkişafının sübutu olan qlobal iqtisadi layihələr - BTC neft kəməri, BTE təbii qaz kəməri və BTQ dəmir yolu layihəsi regionda sülhə, təhlükəsizliyə və əməkdaşlığa töhfə verməklə yanaşı, iki ölkə xalqlarının yaxınlaşmasına da fayda verir. Bu gün regionda ən böyük və ən vacib layihələr kimi seçilən bu üç layihənin Bakıdan başlaması, Azərbaycanın yalnız neft və təbii qaz ehtiyatlarına malik olmadığını, həm də ən böyük iqtisadi potensiala, gücə və regionda bu layihələrin gedişatına "təsir göstərmək" qabiliyyətinə malik olduğunu sübut edir. Bu gün Azərbaycanın etibarlı strateji tərəfdaşı olan Türkiyə ilə münasibətlərin gücləndirilməsi və genişləndirilməsi ölkənin xarici siyasətinin çox vacib bir hissəsini təşkil edir. Türkiyənin Azərbaycanla enerji diplomatiyasının bir aspekti Azərbaycan və Xəzər hövzəsi neftini və təbii qazını dünya bazarlarına nəql edəcək boru kəmərlərinin tikintisi və marşrut planlaşdırması ilə bağlıdır. İki dövlət bu sahədə 1993-cü ildə birgə işləməyə başlayıb. Gərgin diplomatik səylər nəticəsində bu gün qlobal enerji təhlükəsizliyi üçün əvəzolunmaz hesab edilən BTC, BTE və TANAP kimi layihələrin reallaşması üçün ilkin şərtlər yaradılıb. Qərb dövlətləri, maliyyə qurumları və neft şirkətləri ilə aparılan bu intensiv enerji diplomatiyası Rusiya, İran və Ermənistan kimi oyunçuların təzyiqinin öhdəsindən gəlməkdə çox uğurlu olub. 9 mart 1993-cü ildə Azərbaycan dövləti ilə Türkiyə Respublikası arasında Azərbaycan neftini dünya bazarlarına nəql edəcək boru kəmərinin marşrutu ilə bağlı danışıqlar aparılıb. Bu danışıqlar zamanı neft kəmərinin Türkiyədən keçəcəyi barədə razılıq əldə edilib. Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə Xəzər enerjisi ilə Avropa və Aralıq dənizi ölkələrinin enerji ehtiyaclarını ödəyən üç dost ölkədir. Bu gün Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri və Bakı-Tbilisi-Ərzurum boru kəməri, TAP və TANAP layihələri Azərbaycan və Orta Asiyadan neft və qazı Avropaya və digər beynəlxalq bazarlara çatdırır. Bu cür layihələr Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyənin inkişafına və çiçəklənməsinə xidmət edir və regionun təhlükəsizliyini təmin edir. Trans-Anadolu Təbii Qaz Boru Kəməri Layihəsi (TANAP), Xəzər dənizindəki Azərbaycanın Şahdəniz 2 qaz yatağında və Xəzər dənizinin cənubundakı digər yataqlarda hasil edilən təbii qazı ilk növbədə Türkiyəyə və daha sonra Avropaya nəql etməyi hədəfləyir. Cənubi Qafqaz Boru Kəməri (SCP) və Trans-Adriatik Boru Kəməri (TAP) ilə yanaşı, Trans-Anadolu Təbii Qaz Boru Kəməri Layihəsi (TANAP), 40 milyard dollarlıq investisiya ilə, Bakıdan İtaliyaya qədər uzanan 3500 kilometrlik boru kəməri olan Cənub Qaz Dəhlizinin ən vacib hissəsidir. Quruda 2760 metr yüksəklikdən dənizdə 65 metr dərinliyə qədər uzanan 1850 km uzunluğundakı TANAP, Türkiyəni Qafqazdan Avropaya uzanan enerji dəhlizinə çevirəcək. Xəzər dənizindəki Şahdəniz-2 yatağından çıxarılan təbii qazı Türkiyə vasitəsilə Avropaya nəql edən TANAP, Türkiyə və Azərbaycanı sektorda əsas oyunçular kimi təqdim edəcək. TANAP, Cənubi Qafqaz Boru Kəməri (SCP) və Trans-Adriatik Boru Kəməri (TAP) ilə birlikdə Cənub Qaz Dəhlizini təşkil edir. TAP layihəsinin TANAP-a uğurla qoşulması ilə Xəzər dənizindən çıxarılan təbii qaz Yunanıstan, Albaniya və Adriatik dənizi vasitəsilə İtaliyaya nəql ediləcək. Ümumi uzunluğu 878 km (550 km Yunanıstan, 215 km Albaniya, 105 km Adriatik dənizi və 8 km İtaliya vasitəsilə) olan TAP, TANAP və Cənubi Qafqaz Təbii Qaz Boru Kəməri (SCP) ilə birlikdə Cənub Qaz Dəhlizini təşkil edir. Azərbaycan qazını Avropa bazarlarına nəql edən Cənub Qaz Dəhlizinin son seqmenti olan Trans-Adriatik Boru Kəməri (TAP) üzərindən kommersiya qaz axını başlayıb. "TANAP-dan sonra TAP-ın istifadəyə verilməsi ilə Avropanın enerji təchizatı təhlükəsizliyində mühüm bir halqa tamamlanıb. Cənub Qaz Dəhlizinin son hissəsi olan TAP, Azərbaycandan kommersiya məqsədli qaz nəqlinə başlayıb. Tarixdə ilk dəfə olaraq, Azərbaycan qazı birbaşa boru kəməri bağlantısı vasitəsilə Avropa bazarına çatıb." TAP, Trans-Anadolu Təbii Qaz Boru Kəməri (TANAP) və Cənubi Qafqaz Boru Kəməri ilə birlikdə, 40 milyard dollar dəyərində olan Cənub Qaz Dəhlizinin Avropa hissəsini təşkil edir. Azərbaycanın Şahdəniz 2 yatağından çıxarılan qazı Avropaya nəql etmək üçün inşa edilən TAP, Türkiyə-Yunanıstan sərhədində TANAP-a birləşir. TAP, 4,5 illik tikinti müddətindən sonra 13 oktyabrda tamamlandı. TAP-ın Yunanıstan (550 kilometr), Albaniya (215 kilometr) və Adriatik dənizindən (105 kilometr) keçməklə İtaliyaya (8 kilometr) ildə 10 milyard kubmetr qaz nəql etməsi planlaşdırılır. BP, SOCAR və Snam şirkətləri Trans-Adriatik Boru Kəmərinin (TAP) 20%-nə, Fluxys isə layihənin 19%-nə, Enagas (16%) və Axpo (5%) payına nəzarət edir. Təməli 4,5 il əvvəl Salonikidə qoyulan və Azərbaycan təbii qazını Avropaya çatdırmaq üçün qoyulan 878 kilometr uzunluğundakı təbii qaz boru kəməri kommersiya fəaliyyətinə başlayıb. Cənub Qaz Dəhlizinin Avropa hissəsini təşkil edən TAP sayəsində Azərbaycandan Avropa bazarlarına hər il 10 milyard kubmetr qaz axacaq. Cənub Qaz Dəhlizi Azərbaycandan Avropaya təbii qazın nəqlində aparıcı rol oynayacaq. Trans-Adriatik Boru Kəməri (TAP) strateji və rəqabətli bazar xüsusiyyətlərini özündə birləşdirərək Azərbaycandan Avropaya təbii qazın nəqli üçün ən müasir və etibarlı sistemlərdən biridir. Bu gün təhlükəsizlik anlayışı iqtisadi dəyərlər və enerji ehtiyatları ilə zəngin bölgələrin təhlükəsizliyini və davamlılığını təmin etməyi tələb edir. Buna görə də, Xəzər dənizinin enerji ehtiyatları və onların paylaşılması məsələsi enerji təhlükəsizliyi və enerji siyasəti baxımından qlobal və regional əhəmiyyət kəsb edə bilər. Geosiyasi cəhətdən əhəmiyyətli bir yerdə yerləşən Azərbaycanla Türkiyə Respublikası arasında çoxşaxəli əməkdaşlığın və strateji münasibətlərin daha da inkişaf etdirilməsi təkcə iki dövlət üçün deyil, həm də regional inkişaf və təhlükəsizlik üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Türkiyə ilə Azərbaycan arasında diplomatik münasibətlər Cənubi Qafqaz bölgəsində sülhə, təhlükəsizliyə və əməkdaşlığa əsaslanan sosial və iqtisadi inkişafa nail olmaq üçün çox vacibdir. Sabit və davamlı iqtisadi inkişaf üçün ölkələr öz enerji siyasətlərini inkişaf etdirməli və xarici enerji mənbələrindən asılılığını azaltmalıdırlar. Müstəqilliyin təməl prinsipi iqtisadi özünütəminatdır ki, bu da ölkənin ehtiyaclarını ödəmək üçün enerjiyə malik olmasından asılıdır. Xarici siyasət və təhlükəsizlik baxımından da faydalar var. Trans-Dəniz Nəqliyyat Boru Kəməri (TAP) həmçinin Avropaya fərqli bir mənbədən enerji almağa imkan verir. TAP uzunmüddətli vizyonun reallaşmasını nümayiş etdirən bir layihədir. Türkiyə TANAP və TAP layihələri ilə iqtisadi və siyasi uğurlar əldə edib. Təbii qaz ehtiyatlarına malik ölkələrlə dünyanın ən böyük bazarı arasında təbii dəhliz rolunu oynayan Türkiyə təbii qaz mərkəzinə çevrilməyi hədəfləyir. Əhəmiyyətli coğrafi üstünlükləri ilə yanaşı, Türkiyə enerji diplomatiyasında da aktiv rol oynayır. Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə Avropanın və Aralıq dənizi regionunun enerji ehtiyaclarını Xəzər enerjisi ilə ödəyən üç dost ölkədir. Bu gün Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri və Bakı-Tbilisi-Ərzurum boru kəməri, TAP və TANAP layihələri Azərbaycan və Orta Asiyadan neft və qazı Avropaya və digər beynəlxalq bazarlara çatdırır. Bu cür layihələr Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyənin inkişafına və çiçəklənməsinə xidmət edir və regionun təhlükəsizliyini təmin edir.   Cənub Qaz Dəhlizi təşəbbüsü artıq regional layihə deyil, qlobal enerji təhlükəsizliyinin mühüm komponentlərindən biridir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında səsləndirdiyi əsas məqamlardan biri qaz ixracının coğrafiyasının sürətlə genişlənməsi olub. Artıq 16 ölkə Azərbaycan qazının istehlakçısına çevrilib. Boru kəmərləri vasitəsilə qaz tədarük edilən ölkələrin sayına görə dünya miqyasında ön sıralarda yer almaq həyata keçirilən enerji strategiyasının uğurlu nəticəsidir. Xüsusilə Avropa bazarında mövcudluğun genişləndirilməsi mühüm önəm kəsb edir. Azərbaycan uzun illərdir ki, enerji sektorunda mühüm layihələrin təşəbbüskarıdır.   Cənub Qaz Dəhlizi layihəsi Avropa və region ölkələrinin enerji təhlükəsizliyində mühüm rol oynayır. Prezident İlham Əliyevin "Cənub Qaz Dəhlizi" Məşvərət Şurası çərçivəsində nazirlərin 12-ci və "Yaşıl Enerji" Məşvərət Şurası çərçivəsində nazirlərin 4-cü iclasındakı çıxışı Azərbaycanın enerji strategiyasının ardıcıl, uzaqgörən və praqmatik mahiyyətini bir daha nümayiş etdirdi.  Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, son on iki ilin təcrübəsi göstərir ki, enerji təhlükəsizliyi məsələləri yalnız qarşılıqlı etimad, açıq dialoq və birgə planlaşdırma əsasında effektiv həll edilə bilər və məhz birlikdə toplaşmaqla mühüm məsələlərin müzakirə yolu ilə həllinin əhəmiyyəti bu gün daha aydın görünür. "Cənub qaz dəhlizi" təşəbbüsünün artıq on ildən çox davamlı fəaliyyət göstərməsi təkcə irimiqyaslı infrastruktur layihəsinin uğuru deyil, həm də çoxtərəfli əməkdaşlıq modelinin özünü doğrultmasının bariz nümunəsidir. Çətin geosiyasi proseslərə və regionda baş verən mürəkkəb hadisələrə baxmayaraq, Azərbaycan istehsalçı, tranzit və istehlakçı ölkələr arasında etibarlı körpü rolunu gücləndirərək enerji təhlükəsizliyini real nəticələrlə təmin edə bilib.  Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin hakimiyyətini əhatə edən tarixi dövr islahat, inkişaf və tərəqqi mərhələsidir və Azərbaycan enerji sisteminin müasir üslubda yenidən qurulması və ya “qızıl dövrü” kimi xarakterizə oluna bilər.  Azərbaycan Respublikasının Prezidenti  cənab İlham Əliyev Ulu Öndər Heydər Əliyevin yeni neft strategiyasını uğurla davam etdirərək Azərbaycanın karbohidrogenlərinin dünyaya ixracının BTC ilə başlanan böyük yolunu daha da şaxələndirmişdir. Neft ölkəsi Azərbaycan həm də qaz ixracatçısına çevrildi.   Bu gün beynəlxalq aləmdə haqlı olaraq etiraf edilir ki, Avropanın enerji xəritəsini dəyişdirən "Cənub qaz dəhlizi" Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin  meqalayihəsidir.

s.e.f.d., dos. Murtəza Həsənov
 Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının
 Siyasi İdarəetmə fakültəsinin dekanı